Een handvol sneeuw van Jenny Erpenbeck

Winnaar Europese Literatuurprijs 2015

De van oorsprong Oost-Duitse Jenny Erpenbeck (1967) is een ambitieuze schrijfster, Een handvol sneeuw waarschijnlijk haar meest ambitieuze, qua opzet ook meest verrassende boek.

Medium 125 x 200 erpenbeck handvol sneeuw def

Het is een roman waarin het wemelt van de personages die het veelal zonder naam moeten stellen en die vaak incarnaties van dezelfde persoon blijken te zijn, maar van postmoderne grillen of grappen is geen sprake. De toon van het boek is hoogst serieus, de inzet ook. Erpenbeck is niet tevreden met een min of meer willekeurige geschiedenis, ze heeft universele pretenties.

De geschiedenis van de twintigste eeuw, van fascisme en communisme, is in het boek prominent aanwezig, zij het zonder uitleg of toelichting, de lezer wordt geacht uiteenlopende levenswijzen, talen en gebruiken aan de hand van verwijzingen, toespelingen, clichés en taboes te herkennen. Dat is niet altijd even gemakkelijk, aangezien het om leefwerelden gaat die niet zelden volledig zijn weggevaagd en die ‘wij’ vaak niet of hoogstens van horen zeggen gekend hebben. Erpenbeck heeft voor haar werk geen geschiedenisboeken nodig, ze beschrijft al die leefwerelden direct en van binnenuit, het is tot op grote hoogte, hoe verstopt dan ook, haar eigen tragische familiegeschiedenis die ze uit de doeken doet.

We komen de in de wieg gestikte baby uit het eerste boek weer springlevend tegen in het tweede

Het boek begint in 1902 in een orthodox joods milieu in Galicië, tegen de Russische grens, maar dat begin is tevens het einde: de dood van haar hoofdpersoon, een naamloze baby van acht maanden. Alleen is dat einde niet definitief. Niets, begrijpen we, is ooit definitief. Alles had ook anders kunnen lopen. Veel meer dan van bewuste, in vrijheid gemaakte keuzes is het leven afhankelijk van willekeur en toeval. Die gedachte doortrekt elk van de vijf ‘boeken’ waaruit de roman bestaat. De schrijfster suggereert in ‘intermezzi’ talloze andere mogelijkheden dan die ene, feitelijk gerealiseerde, en trekt het door de dood afgebroken verhaal daarmee telkens opnieuw uit het slop. Zodoende komen we de in de wieg gestikte baby uit het eerste boek weer springlevend, als zeventienjarig meisje, tegen in het tweede – een patroon dat wordt herhaald totdat zij uiteindelijk als negentigjarige in een Berlijns verpleeghuis alsnog definitief sterft.

Dat de dood overal op de loer ligt wordt in de oorspronkelijke titel van het boek gesuggereerd: Aller Tage Abend. Maar Erpenbeck gunt de dood niet het laatste woord, en dat komt in de afwijkende Nederlandse titel beter tot zijn recht. Of het veranderen van een titel in vertaling ‘mag’, weet ik niet, mogelijk is het in dit geval in overleg met de auteur gebeurd. Ongelukkig is de Nederlandse variant, Een handvol sneeuw, niet: hij verwijst naar de kracht van de verbeelding, de levenswil en het weerstandsvermogen die de auteur en haar figuren aan de dag leggen. Concreet verwijst de titel naar deze zin: ‘Stel je voor, mijn vrouw heeft een handvol sneeuw gepakt en de oudste zo het leven gered.’ Wat niet wil zeggen dat de moeder die met terugwerkende kracht reddende fantasie ook in een later stadium nog onverkort als een zegen beschouwt, zoals blijkt uit deze mijmering aan het eind van het tweede boek: ‘Een heel leven heeft ze het moeten bekopen dat ze haar eerste kind met niets anders dan een handvol sneeuw uit de hel heeft teruggehaald (…).’

Medium nyc3261

De hel, dat zijn niet de anderen – het is geen psychologische roman naar beproefd Europees recept, het individuele gaat vaak schuil in een grijzig waas van heterogene opsommingen, onaffe dialogen en gelijkschakelende ideologische partijtaal – nee, de hel, dat is het leven als zodanig. Dat wil zeggen: het leven onder totalitaire, anonimiserende regimes. De personages hebben geleerd altijd op hun hoede te zijn, elk woord telt. En vaak moet er iets verdraaid, verzwegen of verbeten worden. Zo vertelt de moeder in het eerste boek haar dochter niet dat haar man door antisemitische Polen is vermoord, dus evenmin dat zij haar daarom toestemming geeft met een ‘goi’, een katholieke spoorwegambtenaar, te trouwen en zo aan toekomstige vervolging te ontkomen.

Maar die man ‘wil niet de vader van het gestorven kind zijn’ en vraagt zich af of het van lafheid getuigt ‘als je je eigen leven achter je laat, of van karakter als je de kracht hebt opnieuw te beginnen’. Hij emigreert naar New York, want – en dan volgt zo’n fraaie, typische Erpenbeck-zin – ‘op een rotsige bodem kan hij er heel zeker van zijn dat hij in niemands voetsporen treedt, zeker niet in die van zijn vader, de hoofdcommies, maar ook niet in die van zijn angstige moeder’. Ondanks dit radicale afscheid is hij in het tweede boek, dat in Wenen speelt, kort na de Tweede Wereldoorlog, weer present. De levensomstandigheden zijn erbarmelijk, zijn wanhopige dochter prostitueert zich. Een nog wanhopiger zwerver schiet haar dood, op háár verzoek.

Na weer een intermezzo en een flinke sprong in de tijd treffen we haar aan in Moskou. Het zijn de hoogtijdagen van Stalins terreur, waar eerst haar man, een overtuigd communist, het slachtoffer van wordt, daarna zijzelf. Het vierde boek speelt in Oost-Berlijn, na de Tweede Wereldoorlog. De vrouw, nu zestig, is een gevierd communistisch schrijfster, over wie we, opnieuw, vooral in terugblik, bij haar begrafenis, te horen krijgen. Dat gebeurt in de onwrikbare clichés van de heilstaat. In dit deel krijgt ze voor het eerst het begin van een naam, ‘kameraad H’, wat wel een verwijzing zal zijn naar Hedda Zinner, Erpenbecks grootmoeder op wier levensgeschiedenis die van haar protagoniste is gebaseerd. In het laatste deel, dat weer begint met haar dood, heet ze eindelijk voluit mevrouw Hoffmann. Dit mag, zo samengevat, allemaal wat opsommerig en formeel klinken, vooral in de gelaten beschrijving van verzwegen pijn en verdriet is dit complexe boek bij vlagen van een weergaloze schoonheid.


Jenny Erpenbeck - Een handvol sneeuw. Vertaald door Elly Schippers. Van Gennep, 268 blz., € 18,90

Beeld: Graffiti in Oost-Berlijn, 1975 (Thomas Hoepker/Magnum/HH).