Wisselpolitiek

HALSEMA TEGEN Bussemaker: ‘Heb je Maarten Huygen in NRC gelezen? Hij had het over mij als “het 31-jarige sterretje van GroenLinks”. Zó seksistisch.’ Bussemaker: ‘Nou, troost je, Bart Tromp heeft mij hélemaal afgemaakt in Het Parool.’ Halsema: ‘Troost je, het was Bart Tromp maar.’

Jet Bussemaker was nog niet zo lang geleden lid van GroenLinks, en is nu kamerlid voor de PvdA. Femke Halsema was jarenlang actief in de PvdA, en werd kamerlid voor GroenLinks. Hadden zij in Duitsland gewoond, dan hadden ze nu samen geregeerd. In Nederland vraagt GroenLinks zich af wat de PvdA te zoeken heeft in Paars, en verwijt de PvdA GroenLinks dat ze geen ‘vuile handen wil maken’.
Hoog tijd voor een debat tussen twee dames die in theorie niet ver van elkaar af staan.
Maar eerst moet er even iets uitgepraat. Het zit ze beiden hoog: het asieldebat van twee weken geleden in de Tweede Kamer. Er lag een motie van de regeringspartijen om een bepaalde groep asielzoekers voortaan zonder pardon op straat te zetten. Halsema vroeg om hoofdelijke stemming, waardoor de PvdA-fractieleden met de billen bloot moesten. En wat ze vreesde gebeurde: de PvdA stemde, op één fractielid na, voor de paarse motie. En dat ene fractielid was niet Jet Bussemaker.
Bussemaker: 'Ik was die dag de hele dag met andere dingen bezig geweest. De bewuste avond was er om twintig over tien plotseling een extra fractievergadering vanwege het asieldebat. Om tien over half elf moesten we stemmen. We hadden dus precies twintig minuten voor overleg. Ik dacht: wie ben ik om onze woordvoerder asielzaken, Bert Middel, af te vallen? Bovendien: een andere keer heb ík misschien een onderwerp wat moeilijk ligt, en dan wil ik ook dat de fractie me steunt.’
'IK WIL NIET steeds de PvdA kritiseren’, zei Halsema toen we de afspraak voor dit gesprek maakten. 'De PvdA is niet mijn belangrijkste opponent. Maar juist omdat ik ze serieus neem en iets van ze verwacht, stellen ze me teleur.’
Op deze zaterdagochtend in de Eerste-Klasrestauratie van het Amsterdamse Centraal Station, begint Halsema zachtmoedig. 'Ik begrijp dat de eenheid van de fractie zwaar weegt. Maar er zijn onderwerpen, en dit asieldebat vond ik typisch zo'n onderwerp, waar je eigen geweten zwaarder mag wegen dan fractiediscipline.’
Neem jij Jet haar stemgedrag kwalijk?
Halsema: 'Haar persoonlijk neem ik het niet kwalijk. Ik neem het Bert Middel en Boris Dittrich kwalijk dat ze in de media enorme stampij maken tegen de opstelling van VVD'er Kamp, maar dat ze in hun stemgedrag niets van Kamp verschillen. Ik heb zo'n moeite met die slappe knieën. Na dat asieldebat ben ik een dag of vier enorm aangeslagen geweest. Het is tamelijk eenzaam om de enige partij te zijn die zich nog echt wat van asielzoekers aantrekt. Ik hoopte echt op een aantal nieuwkomers binnen de PvdA, mensen die de indruk wekken dat ze minder gevoelig zijn voor het paarse corset.’
Uiteindelijk stemde alleen PvdA-kamerlid José Smits met GroenLinks mee.
Bussemaker: 'Ik voel op zo'n moment de blik van de hele GroenLinks-fractie op mij gericht. Als GroenLinks hoofdelijke stemming aanvraagt, gaat het ze natuurlijk vooral om de opstelling van PvdA. En ik héb ook getwijfeld. Fractiegenoten hebben dat aan me gezien. Ik heb er nog wel drie dagen over na lopen denken.’
Halsema: 'In hoe je er bij stond, na afloop van de stemmingen, zag ik dat je het er moeilijk mee had.’
Bussemaker: 'Je wilde met zo'n hoofdelijke stemming natuurlijk ook de coalitieverhouding verder onder druk zetten. Dat is je goed recht, maar daardoor zijn wij wel extra op ons hoede.’
Halsema: 'Zodra GroenLinks iets doet, denken jullie dat het ons gaat om het splijten van de coalitie. We willen jullie inhoudelijk mee krijgen, daar gaat het om.’
Over één ding zijn de dames het eens: de media spelen een belangrijke rol in het aanwakkeren van wederzijds wantrouwen, en het beoordelen van onderwerpen in termen van 'ruzie tussen coalitiepartners’ in plaats van inhoudelijk.
Bussemaker: 'Den Haag Vandaag belde mij laatst op, voorafgaand aan een debat, met maar één vraag: gaat u het de staatssecretaris moeilijk maken? Toen ik zei dat de staatssecretaris er niet meteen door zou aftreden maar dat het inhoudelijk wel een reuze interessant debat zou worden, kwamen ze dus niet.’
ZIJN JULLIE JALOERS op de rood-groene samenwerking in Duitsland?
Bussemaker, sceptisch: 'Ach, hun regeerakkoord staat bol van de goede intenties, maar er staat weinig concreets in.’
Halsema: 'Ik vind het een geweldige doorbraak, een feestelijk moment.’
Bussemaker: 'Op sociaal-economisch gebied vind ik het Duitse akkoord ouderwets. Ik vind het ouderwets om je als linkse regering te profileren op het verhogen van de kinderbijslag en het terugdraaien van bezuinigingen op de sociale zekerheid. Het heeft natuurlijk alles met de Duitse vakbeweging te maken, die nog altijd gericht is op een heel traditionele bescherming van de industriearbeider. Er staat in hun akkoord bijvoorbeeld niks over een eerlijker verdeling van arbeid en zorg.’
Je klinkt bijna zuur. Is dat misschien omdat de PvdA het alleen maar moeilijker krijgt als ze in Duitsland bewijzen dat progressieve politiek wel degelijk mogelijk is?
Bussemaker: 'Door het Duitse voorbeeld zal de druk op de PvdA om zich progressiever op te stellen, toenemen. Ik ben daar blij om, maar dat geldt vast niet voor iedereen in de partij. Waar ik echter niet blij mee ben, is als linkse politiek wordt teruggebracht tot het verhogen van de uitkeringen, hoe nodig zo'n verhoging op zichzelf misschien ook is. Dan ben ik toch wel erg blij dat Paars de boel hier meer heeft opengegooid.’
Halsema: 'Sorry hoor, maar wat heeft Paars nu eigenlijk opengegooid? Ik vind dat altijd zo'n retorische kreet.’
Hoe reëel is een progressieve regering in Nederland?
Bussemaker: 'Een regering van PvdA, D66 en GroenLinks zou ik een heel interessant perspectief vinden. Nee, ik denk dan niet aan het CDA; het CDA heeft nog veel te veel twee gezichten, die moeten eerst maar eens kiezen.’
Ook Halsema is sceptisch over het CDA, maar heeft nog hoop dat de progressieve krachten daar de overhand krijgen. D66 is trouwens ook steeds meer een onzekere factor als het om progressieve politiek gaat. Halsema: 'Het law-and-order-denken is in D66 zwaar in opmars. En op het gebied van bestuurlijke vernieuwing is D66 langzamerhand enorm verstard.’
Bussemaker: 'Bij de onderhandelingen over het regeerakkoord koos D66 op sociaal-economisch gebied steeds de lijn van de VVD.’
Het neoliberalisme lijkt over z'n hoogtepunt heen, het tij voor progressieve politiek is gunstig.
Halsema: 'Ik ben niet zo optimistisch over dat veranderende tij. In economische zin is het neoliberalisme misschien over z'n hoogtepunt heen, maar in culturele zin is er een toenemend conservatisme, in het denken over vreemdelingen of over criminaliteitsbestrijding bijvoorbeeld. En we hebben het nog niet over de dreiging van een economische recessie gehad, maar zo'n recessie maakt de kansen voor progressieve politiek natuurlijk ook niet groter.’
Bussemaker: 'Toch ben ik benieuwd of jullie, als het er op aankomt, eigenlijk wel wíllen regeren. Je kunt dan geen getuigenispartij meer zijn, hoor.’
Halsema: 'Wat gedateerd! Wat een oud beeld roep je op van GroenLinks!’
Bussemaker: 'Er is vast veel veranderd bij jullie, de afgelopen jaren. Maar in de tijd dat ik lid was… de manier waarop er binnen GroenLinks gediscussieerd werd stond me zó tegen! Als je op een partijcongres iets positiefs zei over de markt, werd je de tent uit gescholden. Maar serieus, Femke, als je ziet wat de Groenen in Duitsland hebben moeten inleveren, het Duitse asielbeleid blijft bijvoorbeeld grotendeels hetzelfde als onder Kohl, zou jij dat acceptabel vinden?’
Halsema: 'Ik zou niet gelukkig zijn met het Duitse compromis, maar ik ga ervan uit dat we in Nederland meer zouden kunnen bereiken. Voor Duitsland, dat net zestien jaar conservatieven achter de rug heeft, is het bereikte rood-groene akkoord al een enorme doorbraak, maar in Nederland is er meer mogelijk.
Tegelijkertijd, we zijn een jonge partij, en ik vind dat we niet te veel haast moeten hebben in het willen regeren. Ik verzet me ook tegen de tendens dat je er politiek alleen nog maar toe doet als je regeert.’
HALSEMA LANCEERT een idee: 'Ik vind ik dat we met een groep mensen uit PvdA, D66, GroenLinks, SP en het CDA moeten gaan nadenken over de mogelijkheden van een progressieve coalitie, een soort Des Indes-beraad, maar dan over een progressieve regering.’
Bussemaker zegt geen nee tegen zo'n 'progressief Des Indes-beraad’. Halsema: 'Maar Jet is niet representatief voor de PvdA. Er is met name vanuit de top van de PvdA erg weinig interesse om met GroenLinks te praten. Ze oriënteren zich veel meer op het rechter deel van de Kamer dan op het linker.’
Bussemaker: 'Dat komt ook omdat de pers anders meteen schrijft dat we af willen van de paarse coalitie.’
Halsema gooit het over een iets andere boeg: 'Ben jij nou gelukkig met dat regeerakkoord, Jet?’
Bussemaker: 'Op punten wel, ja. Als ik er absoluut niet mee had kunnen leven had ik er mijn handtekening niet onder gezet.’
Halsema: 'Wat vind je dan van de ingeboekte bezuinigingen op de sociale zekerheid?’
Bussemaker: 'Dat vind ik moeilijk.’
Halsema: 'En het asielbeleid, de Schipholdiscussie? Vind jij het paarse compromis nog bevredigend?’
Bussemaker: 'Vergeet niet dat we pas twee maanden bezig zijn. Ik heb geen zin om al na twee maanden te zeggen: het deugt niet.’
Bussemaker is medeauteur van de notitie over een nieuw beginselprogramma van de PvdA, dat een paar weken geleden verscheen: 'Leg het stuk dat wij over de beginselen hebben geschreven maar eens naast het regeerakkoord, dat is een wereld van verschil.’
Halsema, nu fel: 'Dat is precies mijn probleem met de PvdA. Het verband tussen jullie beginselen en datgene wat jullie doen is zoek. Als ik jullie stuk lees denk ik: prachtig, ik ben het er van begin tot eind mee eens. Maar welke politieke consequenties verbind je er aan? Trouwens, ik moet nog zien hoe de top van de PvdA op dat stuk reageert.’
Bussemaker: 'In een coalitieregering móet je wel van je beginselen afwijken. Zolang je maar uit kunt leggen waarom je het gedaan hebt.’
Halsema: 'Een concreet voorbeeld. Een van de hoofdlijnen in jullie stuk over de beginselen is de kwaliteit van de publieke ruimte, van het publieke domein, en de rol die de overheid heeft in het beschermen daarvan. Heel erg mee eens. Maar wat doet Paars? Systematisch de individuele materiële rijkdom vergroten, ten koste van alles wat bijdraagt aan het publieke welzijn, het openbaar vervoer, kunst en cultuur, bibliotheken. Ik accepteer dat je compromissen zoekt, maar in dit geval is toch ieder verband met je beginselen zoek? Eigenlijk begrijp ik niet dat jij achter het regeerakkoord kunt staan.’
Bussemaker, die zichtbaar moeite heeft met haar rol als verdediger van Paars: 'Deze regering investeert ook in grote steden, in jeugdbeleid. Ik hoop dat ons stuk ertoe bijdraagt dat we ons progressieve profiel binnen het regeerakkoord gaan versterken. Ons stuk was nu eenmaal nog niet klaar toen het regeerakkoord werd opgesteld.’
Halsema: 'Die volgorde lijkt me geen toeval. De discussie over de beginselen is binnen de PvdA Spielerei voor de linker vleugel, op een gevaarloos moment.’
BUSSEMAKER ZOEKT een constructieve wending. 'In ons beginselstuk komen we uit op vier rode draden: emancipatie, vrijheid, gelijkheid en solidariteit. Maar die vier principes botsen in de praktijk regelmatig. Over die spanning zou ik graag praten, ook met mensen van GroenLinks. In dat progressieve Des Indesberaad van jou bijvoorbeeld.’
Halsema: 'Daar heb je gelijk in. Toen Paul Scheffer, Paul Kalma en Jos de Beus drie jaar geleden een voorstel deden voor hernieuwde progressieve samenwerking, noemden ze drie thema’s: sociale rechtvaardigheid, culturele openheid en ecologische duurzaamheid. Het is inderdaad de grote kunst om die waarden, die regelmatig met elkaar in tegenspraak zijn, met elkaar te verbinden. Op dat abstractieniveau moet je beginnen te praten over gezamenlijke progressieve politiek.’
Waarom levert de progressieve kamermeerderheid die er in potentie is, tot nu toe zo weinig op?
Bussemaker: 'Er is helemaal geen progressieve meerderheid, dat is een sprookje!’
Halsema: 'Op bijvoorbeeld milieugebied, de rechtsstaat en het asielbeleid is er op grond van de partijprogramma’s heel goed een progressieve meerderheid te vormen van PvdA, D66, GroenLinks, SP en bijvoorbeeld de RPF. Helaas komt die niet tot stand door de permanente onwil van de PvdA en D66 om zich wat onafhankelijker op te stellen van Paars. Ik vind het erg opvallend dat jij meteen roept dat die meerderheid er niet is. De PvdA vertikt het gewoon om moties van GroenLinks te steunen, helemaal los van de inhoud, gewoon omdat het van GroenLinks komt.’
Bussemaker: 'Ik ben het helemaal met je eens, we moeten veel minder bang zijn om samen te werken met de oppositie. GroenLinks is een concurrent, maar ook een potentiële bondgenoot. Ik merk dat Melkert daar ook oog voor heeft.’
Halsema: 'De behoefte aan dualisme was in het asieldebat ook bij Melkert ver te zoeken. Terwijl er voor de PvdA zoveel te winnen valt. Dat is immers dé manier om het eigen profiel van de PvdA binnen Paars te versterken.’
Premier Kok wekt in de Kamer vaak de indruk dat hij GroenLinks als zijn belangrijkste vijand beschouwt.
Bussemaker: 'Ik herken wat je zegt. Maar psychologisch is het natuurlijk wel te verklaren, omdat Rosenmöller een direct beroep doet op het geweten van Kok. Trouwens, Rosenmöller benadert Kok ook niet bepaald als potentiële bondgenoot.’
Halsema: 'Kok reageert überhaupt heel slecht op kritiek van het parlement en van de samenleving. Kritiek is bij hem niet iets waar je iets aan kunt hebben, het staat de paarse daadkracht in de weg.’
Bussemaker: 'Herinner jij je Lubbers nog?’
Halsema: 'Het is toch treurig dat jij, ter verdediging van Kok, aan komt zetten met Lubbers! Paars had zich toch voorgenomen minder regentesk te zijn?’
Bussemaker: 'Als het gaat om Schiphol is de Kamer gewoon slecht geïnformeerd. Maar het probleem is fundamenteler, het zit ook in de structuur dat de Kamer te weinig grip op de zaak heeft.’
Halsema: 'Dat heb ik Ed. van Thijn laatst ook horen zeggen in Buitenhof. Ik vind dat te makkelijk. Er mag best iets aan de structuur veranderen, maar het ligt toch echt aan de mentaliteit van Paars dat de Kamer zo vaak het nakijken heeft.’
WAT WORDT JULLIE eerste gezamenlijke motie?
Halsema: 'Ik heb nog wel een motie liggen. Paars wil de invloed van rechters en burgers op de besluitvorming verminderen, omdat dit ten koste zou gaan van de daadkracht. In mijn motie vraag ik om een commissie die onderzoekt hoe het eigenlijk komt dat burgers en rechters ontevreden zijn over wetgeving. Doe je mee, Jet?’
Bussemaker: 'Dat is mijn terrein niet, ik kan dat niet beoordelen.
Ik heb ook een motie bedacht. Ik wil van de regering weten hoe zij zich binnen Europa gaat opstellen als het gaat om sociaal beleid, en hoe we daar als Kamer grip op houden.’
Halsema: 'Natuurlijk steunen we die!’