Economie

Woorden

Het zijn maar 308 woorden en twaalf pagina’s en toch kan het een mijlpaal in de geschiedenis van het kapitalisme worden, het manifest dat Business Roundtable, een van de rijkste en machtigste Amerikaanse grootzakelijke lobbyorganisaties, maandag publiceerde. Over het doel van de onderneming heet het, een veelzeggende titel die bij economisch onderlegde lezers meteen alarmbellen zou moeten doen afgaan.

Op 13 september 1970 stond er in The New York Times Magazine een opiniestuk van ene Milton Friedman met dezelfde titel waarin hij betoogde dat het maatschappelijk doel van de onderneming het maximaliseren van de winst behoorde te zijn. Omdat de aandeelhouder de restwinst krijgt nadat alle andere uitgaven zijn gedaan, leidt streven naar een zo hoog mogelijke winst per aandeel automatisch tot een optimale bedrijfsvoering die in het belang van allen is. Het stuk luidde de mondiale aandeelhoudersrevolutie in en zou een van de beroemdste economieteksten aller tijden worden.

Het nieuwe manifest breekt kort en krachtig met Friedmans fixatie op aandeelhouderswaarde. De ondertekenaars onderschrijven in plaats daarvan een perspectief op het doel van de onderneming dat ooit als het Rijnlandse model werd gezien, internationaal werd aangeduid als ‘stakeholderkapitalisme’ en in de 21ste eeuw wordt bepleit door socialisten als Bernie Sanders en Elizabeth Warren in de VS, Jeremy Corbyn en John McDonald in het Verenigd Koninkrijk en Lilian Marijnissen in Nederland.

Goederen en diensten produceren waar onze klanten iets aan hebben; investeren in werknemers en ze fatsoenlijk belonen; investeren in hun kennis en vaardigheden; op een faire en ethische wijze omgaan met toeleveranciers; de gemeenschappen ondersteunen waarin bedrijven zijn gevestigd; en streven naar duurzame waardecreatie voor aandeelhouders. En die komen in het manifest pas op de laatste plaats, niet op de eerste zoals bij Friedman.

Bindt grootzakelijk Amerika in? Vooralsnog is het alleen PR

Het klinkt als gezond verstand maar is in potentie revolutionair, door de lange lijst handtekeningen eronder. Elf van de twaalf pagina’s zijn gevuld met krabbels van wereldberoemde bestuursvoorzitters als Jeff Bezos, Brian Moynihan, Larry Fink, Tim Cook, Jamie Dimon, van bedrijven als Amazon, Bank of America, BlackRock, Apple en JPMorgan Chase. 181 handtekeningen van evenzovele bestuursvoorzitters van evenzovele multinationals. Als die allemaal vanaf morgen doen wat ze vandaag beloven krijgt het ruige, Amerikaanse kapitalisme in één klap een mens-, dier- en planeetvriendelijk gelaat.

En als ze dat daar doen, kan Europa niet achterblijven. Want vergis je niet: onze bestuursvoorzitters belijden Rijnlandse deugden alleen als ze in de strijd met het Anglo-Amerikaanse aandeelhouderskapitalisme het onderspit dreigen te delven. Kijk naar AkzoNobel en Unilever. Pas nadat ze zelf overnameprooi werden kwam het debat op gang of de aandeelhoudersmacht niet was doorgeslagen. In de jaren ervoor waren ze de warmste pleitbezorgers van de aandeelhouder: weg met de ondernemingsraad, het structuurregime, beschermingsconstructies, de Dutch discount en de vakbeweging.

En daar hebben we meteen ook het grootste obstakel te pakken op weg naar de kapitalistische utopie van Business Roundtable: opportunisme. Het is duidelijk waar het manifest vandaan komt: angst voor populistische hooivorken omdat de ongelijkheden de pan uitrijzen en de temperatuur op onze planeet het ecologische ontbrandingspeil nadert. Om de Bastille te voorkomen die Democratische kandidaten als Sanders en Warren beloven, is grootzakelijk Amerika een charmeoffensief begonnen. Liever dan toekomstige wetgeving opgelegd door antikapitalistische Democraten houden de Amerikaanse bovenbazen het heft in eigen hand en roepen ze de leden op zich een beetje in te houden. Vooralsnog is het alleen PR.

Kijk maar naar de daden. Grootzakelijk Amerika stalt het merendeel van zijn buitengaatse winsten in gecertificeerde belastingparadijzen als Ierland, Luxemburg, en – vooral – Nederland, zoals de Franse econoom Gabriel Zucman heeft laten zien. Belastingoptimalisatie heet het, en het dient om de aandeelhouder te spekken en de Amerikaanse schatkist te naaien. En de bonussen van de Amerikaanse bestuursvoorzitters zijn geëxplodeerd. Verdiende de gemiddelde baas in 1960 nog twintigmaal het inkomen van de gemiddelde arbeider, in 1970 was dat dertigmaal, in 1991 was dat 121 maal en in 2019 is het 287 maal. En dat doen ook de ondernemingen die het manifest hebben ondertekend.