Wordt zuid-afrika een eenpartijstaat?

De kans dat Zuid-Afrika zich schaart in de twijfelachtige traditie van de rest van het continent en zich tot eenpartijstaat ontwikkelt, is niet denkbeeldig. Maar het aangekondigde vertrek van de NP uit de Regering van Nationale Eenheid is hier op zich geen aanleiding voor. De partij verkeert al geruime tijd in een terminale fase en het besluit van De Klerk is daar de zoveelste uitdrukking van. Er is domweg geen toekomst voor een partij die verantwoordelijkheid draagt voor de misdaden waarvan inmiddels honderden getuigen voor de Commissie van Waarheid en Verzoening verslag hebben gedaan. Hoezeer De Klerk ook betoogt dat zijn NP nu ‘Geheel Vernieuwd’ en multiraciaal is, feit is dat de partij nog steeds geleid wordt door blanke mannen met een angstaanjagende staat van dienst in het apartheidsera.

Veel ANC'ers zagen destijds de redelijkheid wel in van het voorstel van de inmiddels overleden communistenleider Joe Slovo om na de eerste democratische verkiezingen in april 1994 een coalitieregering te vormen. De na 48 jaar alleenheerschappij aan macht verslaafde NP moest niet al te gefrustreerd raken en zou een bijdrage kunnen leveren aan het in het gareel duwen van de overwegend door aanhangers van die partij gevulde ministeries en veiligheidsdiensten. Maar het creëerde ook een zeker ongemak en in ANC-kringen overheerste dan ook het gevoel ‘opgeruimd staat netjes’. Dat de Rand zich na de bekendmaking herstelde van een zoveelste downfall, verhoogde de feestvreugde nog aanmerkelijk.
Het visitekaartje dat De Klerk enkele dagen na het besluit, tijdens een verkiezingsbijeenkomst in de Westkaap, als nieuwe oppositieleider afgaf, toonde hoezeer zijn leeglopende groepering het spoor bijster is. De Klerk had niet minder dan 21 aanvallen op het ANC en 'die rooi gevaar’.
De NP heeft nog steeds niet geleerd dat pogingen om het ANC te scheuren de verschillende stromingen binnen deze 'brede kerk’ altijd weer op één hoop jagen. Ze is het slachtoffer van haar eigen propaganda. De ironie wil dan ook dat het voortbestaan van de NP de belangrijkste blokkade vormt voor de voor dit land zo noodzakelijke politieke herformatie - en dus het voorkomen van een eenpartijstaat. De apartheidspartij bezet enerzijds de ruimte voor een nieuwe groepering en houdt anderzijds het ANC bij elkaar.
Het opkomen van een werkelijke oppositie, zowel aan rechter- als linkerzijde, wint aan betekenis nu enkele ANC-politici er blijk van geven de verlokkingen van de macht niet geheel te kunnen weerstaan. Daarbij springt vice-president Thabo Mbeki het meest in het oog. Deze machtspoliticus, die wisselend steunt op sympathisanten binnen het bedrijfsleven en radicale Afrikanisten in de jeugd- en vrouwenbeweging, blunderde bij herhaling in het afhandelen van voor het ANC pijnlijke schandalen rond Allan Boesak en Winnie Mandela. Met de overstap van Cyril Ramaphosa, een briljant ANC-onderhandelaar, naar het bedrijfsleven weet Mbeki zich van zijn belangrijkste concurrent in de strijd om de opvolging van Mandela verlost. Hij is inmiddels de enige kandidaat. Zijn adviseur, dr. Essop Pahad, stelde onlangs voor om het presidentschap niet aan twee termijnen te binden, zoals de grondwet nu bepaalt. Nu nog keerde een meerderheid zich tegen deze gedachtengang, maar het is duidelijk dat er in sommige kantoren in de Uniegebouwen in Pretoria, de zetel van de regering, wordt gedroomd van een grote, en vooral monolitische, toekomst.