Jesse Klaver werd wijs in Amerika

‘Wow, hebben jullie een groene partij in het parlement?’

Op zijn studiereis door de Verenigde Staten zag GroenLinks-leider Jesse Klaver afgelopen zomer het gevaar van kiesdistricten, de nadelen van een tweepartijenstelsel en de invloed van Bernie Sanders op Hillary Clinton.

Medium anp 47352722

Tijdens een meetup met GroenLinks-leider Jesse Klaver begin oktober in de Haagse poptempel Het Paard van Troje is de zaal gevuld met zo’n zevenhonderd mensen. Jong en oud, blank en gekleurd, man en vrouw, uit Limburg en Noord-Holland, hoog- en laagopgeleid. Ze zwaaien nog net niet met vlaggetjes wanneer Klaver casual gekleed vanuit de coulissen het podium op komt. Dat zou wel heel erg Amerikaans hebben aangedaan. Wel zitten er niet alleen mensen in de zaal, maar ook op het podium, zodat de leider omringd is door aanhangers. Dat heeft GroenLinks, net als andere Nederlandse politieke partijen overigens, wel overgenomen uit de Verenigde Staten.

In de zomermaanden was Klaver twee weken op studiereis in Amerika. Niet om te leren campaignen, maar omdat het daar verkiezingstijd was, kreeg hij daar wel veel van mee.

‘Zevenhonderd man op een avond’, zegt Klaver op zijn werkkamer over de meetup in Den Haag, ‘als die allemaal drie vrienden of kennissen vertellen over wat GroenLinks beweegt, dan zijn dat er al meer dan tweeduizend. Lokale campagneleiders van veel afdelingen bellen de mensen die zijn geweest na. Vooraf al zorgen zij ervoor dat ze met elkaar contact kunnen leggen via sociale media, bijvoorbeeld om samen naar zo’n meetup te reizen. We hopen dat ze meehelpen om met ons campagne te voeren. We willen dat er een sociale beweging ontstaat.’

Om de eventuele kritiek voor te zijn dat GroenLinks met haar sociale beweging de andere linkse partijen leeg eet en dat links na de verkiezingen van maart geen vuist kan maken tegen rechts, voegt Klaver er zelf direct aan toe dat het inzetten op die sociale beweging niet is om kiezers bij andere linkse partijen weg te trekken: ‘Natuurlijk worden wij van de linkse vrienden het liefst de grootste, maar wij willen ook links als geheel groter maken. Net als bij de Democratische presidentskandidaat die het opnam tegen Hillary Clinton, Bernie Sanders, gaat het ons erom de groep kiezers als zodanig te vergroten. Wij willen de niet-stemmers bereiken. En de jongeren die voor het eerst mogen stemmen.’

Met nog een kleine vijf maanden te gaan tot de verkiezingen in Nederland zijn er op deze manier volgens Klaver al vijftienduizend mensen die hebben laten weten betrokken te willen zijn bij GroenLinks en voor zijn partij te willen gaan campaignen, zoals Klaver steevast het Engelse werkwoord vernederlandst. ‘Geschoond voor leden’, voegt hij daaraan toe, oftewel, dat zijn allemaal nieuwe mensen. ‘We zijn en blijven een ledenpartij, hoor. We willen geen pvv worden, waarvan alleen de leider lid is. Wij koesteren onze 23.000 leden. Maar niet iedereen heeft tijd en zin om lid te worden van een politieke partij en mee te vergaderen. Als je onze missie steunt, kun je ook op andere manieren meedoen. Dat vergroot onze democratische legitimatie.’

‘In de stad ­Dearborn heb ik ongelooflijke armoede gezien. Schrikbarend. Amerika is dan echt een derdewereldland’

Het gebruik van sociale media ziet Klaver niet als een vervanging van maar als een aanvulling op de zichtbaarheid van GroenLinks op televisie en in kranten, in zalen en op straat. Hij vindt het leuk even nog zo’n ‘dingetje’ te noemen waarmee GroenLinks haar campagne wil verbeteren: de deurklop-App: ‘Daarmee kunnen we binnen de partij aan elkaar doorgeven bij welke deuren we al langs zijn geweest. Zodat we van elkaar weten waar de bewoners zitten die al GroenLinks stemmen. Waar mensen wonen die een specifieke vraag hebben die nog beantwoord moet worden. Of waar mensen zijn die nog twijfelen en met een extra bezoek mogelijk zijn over te halen.’

Op de eerste vraag, wat hem tijdens zijn reis door de VS vooral is opgevallen, zegt Klaver prompt: ‘Ik ben de Amerikaanse politieke correctheid gaan waarderen.’ Met het gescheld en het vrouwvijandige gedrag van Donald Trump voor ogen doet die opmerking vreemd aan. Maar Klaver heeft het over de gewone Amerikanen die hij heeft ontmoet op zijn reis. ‘Als je hen foto’s van onze Zwarte Piet laat zien, dan zeggen ze: “That is so offensive.” In Nederland roepen we heel makkelijk: hé homo, of: kankerhoer. Dat is zo beledigend. We hebben die scheldwoorden niet nodig om onszelf uit te drukken.’

Volgens Klaver kan Nederland ook van de VS leren als het gaat over wie erbij horen in een land. ‘Wat Trump zegt, is vaak vreselijk. Maar of dit soort gedrag nou van Trump komt, van een moslim, een Mexicaan of een ander soort Amerikaan, het wordt on-Amerikaans genoemd. Waarmee buiten kijf staat dat het allemaal Amerikanen zijn. Er bestaat geen twijfel over dat ze bij het land horen. Ze vertonen in bepaalde gevallen alleen ongewenst gedrag. De rest vindt dat gedrag niet passen bij de Amerikaanse identiteit. Bij ons wordt dan, zelfs nog tegen derde-generatie Turkse Nederlanders, gezegd: als je je niet aanpast, vertrek je maar.’

Maar zou het anders zijn geweest als we het ‘rot op’ van een Turkse Nederlander tegen de Nederlandse televisiekijkers na de coup in Turkije on-Nederlands zouden hebben genoemd? ‘Ik hoop dat dat verschil had gemaakt. Dat we dan geen discussie hadden gehad over zijn etnische achtergrond. Ook ik heb me erover verbaasd dat Turkse Nederlanders over “onze president” praten en daarmee Erdogan bedoelen. Maar de oplossing is dan niet ze verder van de samenleving weg te duwen door te zeggen dat ze mogen vertrekken als ze zich niet aanpassen. Daarmee bevestig je ze in het gevoel dat ze toch niet bij de Nederlandse samenleving horen.’

Op zijn reis deed Klaver ook de stad Detroit in de staat Michigan aan. Eerst werd hij rondgeleid door het centrum. ‘Ooit was Detroit failliet, nu is het centrum booming. De hipsters uit New York trekken zelfs naar Detroit. Rondom het centrum zijn de gevolgen van deze gentrification te zien: rijkere mensen duwen de oorspronkelijke bewoners weg, speculanten kopen grond en huizen op. Je ziet er veel kleine Donald Trumpjes. Zelfs een huisje waar je je huisdier nog niet in zou willen laten wonen, is er al veel geld waard. Er worden weer precies dezelfde fouten gemaakt als voor de financiële crisis van 2008.’

‘Clinton is door Bernie Sanders naar links opgeschoven. Ik zie dat blijven hameren op ongelijkheid invloed heeft’

Met wederom een verwijzing naar Bernie Sanders, die vooral bij de jongere kiezer enthousiasme wekte in de voorrondes, neemt Klaver de term trickle-down economics in de mond: ‘Sanders ageerde daartegen. Altijd wordt er maar gezegd dat als de economie groeit iedereen daarvan profiteert. Maar niet iedereen profiteert daar in gelijke mate van. In de stad Dearborn, ook in Michigan, heb ik echt ongelooflijke armoede gezien. Schrikbarend. Amerika is dan echt een derdewereldland. Ik bezocht een summerschool voor kinderen van arme ouders. Die summerschool is niet alleen bedoeld om die kinderen wat te leren, maar ook om ze bezig te houden. Er zijn daar veel alleenstaande moeders, met soms wel drie baantjes om in hun levensonderhoud te kunnen voorzien. Die hebben in de zomervakantie geen tijd voor hun kinderen. Ik sprak een negentienjarige, die nog studeerde, maar daarnaast moest werken. Om naar haar werk te gaan heeft ze een autootje nodig. Die auto was in haar eigen wijk beschadigd door buurtgenoten. Zoiets relatief kleins duwt haar al terug in armoede, omdat ze haar kleine beetje spaargeld moet aanspreken voor de reparatie. Terwijl ze omhoog wil.’

De armoede en ongelijkheid die Klaver in de VS zag, sterkten hem in het idee om te blijven hameren op dat thema, dat hij eerder al aansneed in zijn boek De mythe van het economisme. ‘Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen had ik een debatje over koopkracht met de pvda. Dan kun je denken, jee, koopkracht, waar hebben we het over, een procentje meer of minder? Maar mij gaat het om het verschil in vooruitgang tussen de hoogste en de laagste inkomens. De grotere koek, die ook ik wil voor de hele economie – laat daar geen misverstand over bestaan – is nu niet eerlijk verdeeld.’

Sanders won de Democratische nominatie niet, Hillary Clinton werd de presidentskandidaat. Toch is het Sanders die Klaver heeft geïnspireerd. ‘Ik bewonder zijn manier van politiek bedrijven. Sanders staat voor zijn idealen. Hij heeft een houding van: als je het niks vindt wat ik zeg, dan niet. Hij past zich niet aan. Daarmee heeft hij veel jonge en teleurgestelde kiezers weten aan te spreken. Hij wist een brug te slaan tussen hoogopgeleiden en laagopgeleiden, tussen de winnaars van de globalisering en de verliezers.’

Toch verloor Sanders. ‘Ja, maar je ziet wel de invloed die hij heeft op Clintons campagne. Clinton is onder druk van Sanders echt naar links opgeschoven. Ze begint nu zo ongeveer elk debat over ongelijkheid. Natuurlijk moet ik nog zien of ze dat ook omzet in beleid als ze aan de macht komt. De vraag is of we dan af zijn van dat idee van de trickle-down economics, maar ik zie dat blijven hameren op ongelijkheid invloed heeft. Dat je er mensen mee aanspreekt.’

Klaver vindt dat ook Trump het opneemt voor de verliezers van de globalisering. Vooral veel blanken die in armoede leven spreekt dat aan. ‘In zijn analyse over de stand van zaken in de VS had Trump een punt: er zijn verliezers. Destijds onderscheidde hij zich daardoor dan ook nog van pvv-leider Geert Wilders en diens geestverwanten in Europa, omdat die vooral antimigratie zijn. Maar inmiddels is ook Trump helemaal losgeslagen, gaat hij tekeer tegen Mexicanen, wil hij handelsoorlogen uitlokken.’

Klaver denkt dat als er ooit verkiezingen waren geweest in de VS waarin een onafhankelijke kandidaat president had kunnen worden het dit jaar zou zijn geweest. Zijn studiereis was nog voordat Trump gezegd bleek te hebben vrouwen graag bij hun ‘pussy’ te grijpen en daar vervolgens door verschillende vrouwen ook daadwerkelijk van werd beschuldigd. ‘Bijna niemand die ik van de zomer sprak, is blij met de huidige twee kandidaten. Iemand met een goed profiel zoals de voormalige burgemeester van New York, Michael Bloomberg, had kans gemaakt. Hij had kunnen zeggen: laat die mafketels maar tekeergaan, kom bij mij.’

De verkiezingsstrijd dit jaar in de VS maakt de Amerikanen volgens Klaver jaloers op het meerpartijenstelsel in Nederland. ‘Hoe vaak ik niet te horen kreeg: “Wow, hebben jullie een groene partij in het parlement?”’ Bij een kiesdistrictenstelsel waarin de winnaar alle stemmen krijgt, zet Klaver nu nog meer vraagtekens dan hij al deed. ‘In de VS hebben ze me uitgelegd hoe het door het doelbewust verleggen van de grenzen van een kiesdistrict steeds moeilijker wordt om in een Republikeins district een Democratische kandidaat gekozen te krijgen en omgekeerd. Daar hebben ze een term voor: gerrymandering. Als je hoort hoe dat gaat, realiseer je je dat ons kiesstelsel zo slecht nog niet is.’


Beeld: 6 september. Jesse Klaver tijdens de bekendmaking van het verkiezingsprogramma van GroenLinks Remko de Waal / ANP)