Misdadigers leggen hun actie vast

Wreedheden op video

De laatste decennia brengen criminelen steeds vaker films in praktijk. Recent is er in Amsterdam-Oost een dimensie bijgekomen: misdadigers leggen hun actie vast op video. Een analyse vanuit de rechtszaal.

Een rechtbankverslaggever heeft tegenwoordig meer aan een opleiding film- en televisiewetenschappen dan aan rechts geleerdheid. Natuurlijk heeft er altijd een relatie bestaan tussen misdaad en film. Ontelbare films zijn gebaseerd op misdaden. De laatste decennia hebben criminelen delen van films ook in praktijk gebracht. In het interactieve tijdperk is er nu een nieuwe dimensie bijgekomen: criminelen leggen hun misdaad zelf vast op video. Deze wending kreeg vorige week een gezicht in Amsterdam-Oost waar drie jeugdige delinquenten (veertien tot zestien jaar oud) de verkrachting van een veertienjarig meisje en de gedwongen ontuchtige handelingen van haar vrienden filmden.

Het bekendste voorbeeld van een misdaad waarbij de invloed van een film onmiskenbaar was, betrof de moord op de tweejarige peuter James Bulger, tien jaar geleden in Walton, Merseyside. De minderjarige daders hadden goeddeels het script gevolgd van Jack Benders horrorfilm Childs Play 3 die twee jaar eerder was uitgekomen. In de jaren negentig woedden er, mede hierdoor, regelmatig discussies over de invloed van films als Natural Born Killers, Reservoir Dogs, Pulp Fiction, A Clockwork Orange (tot voor kort in Engeland verboden) en C’est arrivé près de chez vous op de morele gesteldheid van de natie. Dit najaar nog kreeg een Schot levenslang opgelegd omdat hij uit een whiskyglas het bloed van zijn vriend had gedronken en vervolgens stukken van diens schedel had genuttigd. De retrovampier was geobsedeerd door de horrorfilm Queen of the Damned.

In Nederland, bepaald niet het epicentrum van de mediagenieke misdaad, leek het wel mee te vallen met deze morbide imitatiedrang. Toch zijn er enkele zaken bekend. In Bennekom vermoordde een achttienjarig meisje samen met haar negentienjarige vriendje haar vader en stiefmoeder conform de manier waarop de student Rodion Raskolnikov in Schuld en boete een bruut einde maakt aan het leven van een woekeraarster en haar stiefzuster. In de rechtszaal citeerde ze passages uit Fjodor Dostojevski’s meesterwerk. In Roosendaal vermoordde een man zijn vriendin nadat hij het nummer God of Emptiness van de heavy metal-band Morbid Angel grijs had gedraaid. En dan waren er de hasjbaronnen, die hun Godfather en De drie musketiers kenden, en wier biljarttafels in Gooise villa’s bezaaid lagen met stapels bankbiljetten.

In Wageningen zwaaide een dertigjarige man het hoofd van zijn geliefde broer eraf (hij was boos op zijn andere broer, maar die was nu eenmaal niet in de buurt) met een samoeraizwaard. Een dergelijk tafereel had hij een stief kwartiertje eerder bewonderd in een film met zwaardvechters. In Vinkeveen werd een zakenman door zijn vrouw met assistentie van een huurmoordenaar vermoord op een wijze die opvallende gelijkenissen vertoonde met een scène uit Der Alte. Een enkele keer baseert een zonderling een roman op een door hemzelf gepleegde echtelijke moord.

In Amsterdam kwamen afgelopen jaar twee zaken voor de rechter waarin een film een wezenlijke invloed had op het begane misdrijf. Bij het gerechtshof aan de Prinsengracht diende in januari het hoger beroep tegen twee zusjes (24 en 27 jaar oud) uit de Kop van Noord-Holland die een 26-jarige man, een (ex-)vriend van de oudste, hadden omgebracht nadat hij hen jarenlang had misbruikt en mishandeld. Toen hij aankondigde zich ook te gaan vergrijpen aan hun twaalf jarige halfzusje namen de twee rigide maatregelen, waarbij volgens de politie de film Bella mafia (starring Natassja Kinski en Vanessa Redgrave) het draaiboek vormde. In deze film nemen de vrouwen van een maffia familie revanche nadat hun echtgenoten, vaders en zonen zijn vermoord.

De raadsheren van het gerechtshof hoorden hoe de geplaagde Noord-Hollandse vrouwen de man hadden verdoofd met een paar honderd slaappillen die zij hadden vermaald en vermengd in de koffie en een omelet. Eenmaal liggend op bed werd de versufte man aan handen en voeten vastgeketend. Omdat hij maar niet wilde sterven aan de toegediende overdosis stak de oudste zus hem voor alle zekerheid dood. Het jonge zusje om wie alles begonnen was, hield daarbij de voeten van het slachtoffer vast. Een ander meisje assisteerde bij het dumpen van het ontzielde lichaam in het Kanaal Alkmaar-Kolhorn. Op weg daarheen dienden wel eerst de benen van de dode te worden gebroken teneinde hem in de kofferbak van de auto kwijt te kunnen, een scène die deed denken aan Alfred Hitchcocks Frenzy, maar die was waarschijnlijk niet bekend bij de jonge vrouwen. Nadat de Alkmaarse rechters eerder empathie hadden getoond, kregen de vrouwen in hoger beroep forse celstraffen.

Een half jaar later diende bij de rechtbank een zaak tegen vier drugshandelaren (20 tot 27 jaar oud) uit Amersfoort die een 26-jarige drugskoerier ervan beschuldigden vier kilo cocaïne te hebben verduisterd. Ze namen hem en zijn makker (die nergens vanaf wist) mee naar een flat aan de Amsterdamse Nachtwachtlaan waar ze de twee urenlang op wrede wijze mishandelden. De ontblote lichamen werden bewerkt met een kokend heet strijkijzer, waarna de brandwonden werden besprenkeld met keukenzout — dat bij de buurman was geleend — en er hard op werd geslagen met een stofzuigerslang. Alvorens over te gaan tot het «spelen» van Russisch roulette goten de beulen een fles motorolie leeg in de kelen van de twee jongemannen. «Ik heb het in deze zaal nog nooit zo stil meegemaakt», verklaarde rechtbankvoorzitter Maarten Mastboom. Desgevraagd verklaarden de daders dat ze de motoroliemethode eerder op de avond hadden gezien in de oorlogsfilm Three Kings met in de hoofdrol George Clooney. Daarin ondergaat een Amerikaanse militair een soortgelijke marteling op het Iraakse slagveld. De satirische ondertoon in David Russells maatschappijkritische film was bij deze kijkers niet helemaal overgekomen. Een van de twee slachtoffers werd door het Riagg doorverwezen naar een kliniek voor oorlogsslachtoffers. Deze jongen was, zo hoorden de geschokte rechters, van zijn kinderjaren tot op de gruweldag in januari bevriend met een van zijn beulen, de enige die iets van berouw toonde.

Nu, na «Amsterdam-Oost», lijkt het tijdperk van de reproductie over te gaan in dat van de productie. In een tijd waarin de overheid op elke straathoek het liefst vier camera’s hangt teneinde misdadigers goed in beeld te brengen, duiken er plots misdadigers op die hun eigen misdrijven op video vastleggen. In het geruchtmakende proces tegen de moordenaars van Tom en diens zusje Sonja in het Duitse Aken vormen geluidsopnamen van de wreedheden belangrijk bewijsmateriaal tegen de twee.

In Amsterdam-Oost wist een van de slachtoffers de videocamera van de daders af te pakken waarna hij meteen naar het politiebureau rende. Saillant detail: net als in de Amersfoortse martelzaak bleek een van de daders een bekende van een slachtoffer te zijn. Een interessante vraag tijdens het proces zal zijn waarom er video-opnamen zijn gemaakt. De daders waren te jong om Pier Paolo Pasolini’s Salo: De 120 dagen van Sodom te kennen, of Zuid-Amerikaanse cultfilms uit begin jaren tachtig waarin de gefilmde wreedheden tijdens de opnamen ook daadwerkelijk werden gepleegd. Een vooropgezet plan is het sowieso niet geweest, want de videocamera lag al in het huis voordat de drie indringers binnenkwamen.

Deze metamorfose is wellicht een reflex van de mens uit het begin van de 21ste eeuw met diens obsessieve drang om alles vast te leggen, het levensechte te registreren, elk detail te doen herleven. In de Amsterdamse zaak zullen de opnames in ieder geval van nut zijn, daar de hoofdverdachte heeft laten weten zich niet te kunnen voorstellen wat hij die oktoberavond zou hebben gedaan. De door hem gebezigde vorm van interactiviteit is nog maar het begin. In Groot-Brittannië is een verkrachter berecht die zijn zedenmisdrijf niet alleen had gefilmd, maar de beelden ervan ook nog eens via zijn geavanceerde mobiele telefoon had doorgestuurd naar vrienden. De politie had weinig moeite hem op te sporen.