Wuifmachines met geblazen lucht

Geluidsinstallaties vormen een riskante onderneming. Het hoeft niet altijd mis te gaan, zo bewijst ‘Soundings’ in Montevideo, Keizersgracht 264 te Amsterdam. (Tot en met 30 mei.) ..LE Een van de fascinerende aspecten van installaties is de onzichtbare hand. Of een installatie nu, zoals een perpetuum mobile, draait op natuurlijke krachten of wordt aangedreven door een elektromotortje of wordt gestuurd door een computer - een levenloos voorwerp dat op eigen houtje staat te bewegen is sowieso mysterieus. Dat neemt niet weg dat een kunstenaar toch een goed idee moet hebben, zoals blijkt op de tentoonstelling Soundings, die drie geluidsinstallaties omvat.

Paul Baartmans heeft het in werking zetten van een installatie tot onderwerp gemaakt. In het trappenhuis van het gebouw staat een onttakeld karkas van een vleugel, die ook nog eens gruwelijk ontstemd is. Deze muzikale ruãne produceert fragmenten uit De Vijfde van Beethoven als de bezoeker langs een van de vijf verborgen sensoren loopt. Daarmee degradeert Baartmans zijn installatie niet alleen tot een veredelde vorm van eieren zoeken, ook maakt hij er een Beethoven-quiz van, omdat de bezoeker de opdracht krijgt de fragmenten in de juiste volgorde te laten klinken. Al met al tamelijk infantiel.
Volkomen onbegrijpelijk daarentegen is Zonder Titel van Horst Rickels. De belangrijkste preoccupatie van Rickels is klank die door luchtstromen veroorzaakt wordt (geperste lucht, orgelpijpen en allerlei varianten daarop). De boom met vijf lange slurven die midden in de zaal staat, past in die traditie. Een motor trekt de slurven samen zodat, als bij een accordeon, een zeer volle en boventoonrijke klankstroom ontstaat. Aan beide kanten van de geluidsboom staan twee legers van muziekspeelgoed opgesteld. Twee symmetrische vlakken gevuld met blokfluiten, vogelfluiten, gitaartjes, trommeltjes, megafoons en bromtollen. Klaar voor de confrontatie staan ze in slagorde te wachten.
Om de verwarring nog groter te maken liggen in kleine nisjes in de achterwand stemvorken in cirkels. Vier cirkels die respectievelijk elf, zeven, vijf en drie vorken tellen suggereren een magisch verband. Wie het weet mag het zeggen, maar in ieder geval is het verfrissend even een kijkje een verdieping hoger te nemen waar de installatie Mystification (onderdeel van een andere expositie) het toonbeeld van relativering is (de autoriteit van het televisiebeeld wordt aan de kaak gesteld door de letters van het woord mystification, die lullig aan een waslijn hangen, live te filmen).
Gelukkig maakt het werk van Pierre Bastien het toch de moeite waard Soundings te bezoeken. Onder de titel Une collection d'automates staan een paar werken opgesteld, waaronder twee wuifmachines die een klein primitief orkestje omvatten. De geblazen lucht doet twee transparante velletjes wapperen, die door de speciale belichting mooie schaduwen werpen. Daartussen staat op een rijtje een aantal instrumenten die via ouderwetse mechanische systemen worden bespeeld. Zo moet een ingewikkeld raderwerk heel wat toeren maken voor de stok zo hoog is opgetild dat hij met een ferme tik op de trommel valt. Het orkestje vormt tezamen een zacht, dromerig en repeterend patroon van klanken.
Nog ontroerender is de stellagekast met meccanobouwsels die huishoudelijke voorwerpen tot leven brengen. Een garde draait tinkelend rond, een asbak wordt met kleine tikjes dichtgedrukt, een hamer geeft subtiele klapjes, een theepot rammelt met zijn deksel, een schaar knipt er lustig op los en een tandenborstel poetst op eigen houtje een kunstgebit. Een voor een, en soms in duet of terzet, vertonen de instrumentjes hun kunsten. Vorm en inhoud zijn volkomen in evenwicht en getuigen beide van een even speelse fantasie.

  • Vijf bejaarde Cubaanse barden toeren van 3 t/m 17 mei door Nederland: Vieja Trova Santiaguera. Authentiek repertoire (sonos, boleros, guarachas en chachachas). Kortom een live vervolg op Lagrimas negras! (Inl.: 020-6279518)
  • Webern, Berg, Strauss en Brahms - Edo de Waart doet met het Radio Filharmonisch een onopvallend maar mooi programma in de Matinee in het Concertgebouw. (2 mei om 15.00 uur)
  • Available Jelly bestaat uit zes van Neerlands beste musici uit de geãmproviseerde muziek, onder wie klarinettist Michael Moore, bassist Ernst Glerum en trombonist Wolter Wierbos. De improvisaties bewegen tussen straattheater, kamermuziek en bigband. Dodorama te Rotterdam, 3 mei om 15.00 uur.