27 augustus 1923 - 23 december 2009

Yitzhak Ahronovitch

Hij vluchtte voor de pogroms en ontliep de holocaust, om ná de oorlog tegen de Britten te strijden voor de kust van het beloofde land. Het leven van de kapitein van de Exodus loopt parallel aan de moeizame wordingsgeschiedenis van de staat Israël.

GEEN LAND TER WERELD kent zoveel menselijk drama vóórdat het op de landkaart verscheen als Israël. De lang gekoesterde zionistische droom die officieel op 14 mei 1948 uitkwam, was het resultaat van een krankzinnige Europese geopolitiek en tevens het ironische product van de holocaust. Een van de vele symbolen voor die wordingsgeschiedenis is het relaas van het passagiersschip de Exodus, dat onder leiding stond van kapitein Yitzhak ‘Ike’ Ahronovitch. Zijn naam is tot aan zijn dood verbonden met zijn rol om het passagiersschip vol joodse ontheemden te laten aanmeren in het beloofde land. Dit drama leverde stof op voor de bestseller Exodus (1958), geschreven door Leon Uris, en de gelijknamige verfilming ervan twee jaar later.
De immigratie van Europese joden naar Palestina, dat in 1920 door de Volkenbond was aangewezen als Brits mandaatgebied, kwam na de Tweede Wereldoorlog in een stroomversnelling. Massaal verlieten joden het continent waar ze waren vervolgd, ondergedoken hadden gezeten of door een toeval in de vernietigingskampen de gaskamers hadden ontlopen. Vanwege de toenemende spanningen tussen joden en de van oudsher in dit gebied wonende Arabieren zaten de Britse autoriteiten ondertussen met hun handen in het haar. In een poging de stroom ontheemden in te dammen werden illegale immigranten - mensen zonder de benodigde papieren - door de Britten deels op Cyprus geïnterneerd.
In de zomer van 1947 vertrok vanuit de Franse Middellandse-Zeehaven Sète het schip President Warfield met ruim 4500 passagiers aan boord richting Palestina. Dit Amerikaanse transportschip was in 1946 verkocht aan een agent van de zionistische paramilitaire organisatie Hagana en voer onder leiding van Hagana-strijder José Harel en kapitein Yitzhak Ahronovitch. Hij was lid van de gewapende vleugel van de Hagana, Palmach. De bemanning bestond uit jonge idealistische Amerikaanse joden die zo hun steentje wilden bijdragen aan de opbouw van Palestina. Bij het lossen van de trossen doopten zij het schip om tot Exodus 1947, naar het bijbelse Exodus. Deze moderne uittocht werd vanaf het begin met argusogen gevolgd door de Britse geheime dienst en begeleid door twee oorlogsschepen.
Vlak voor de kust van Haifa dwongen de Britten het schip naar internationale wateren en toen de kapitein dat negeerde, gingen ze over tot de aanval. Er brak aan boord een gevecht uit, dat door de boordradio live werd uitgezonden naar een radiostation in Palestina. Op het vasteland zat iedereen aan de radio gekluisterd. Op de oever klonk ter aanmoediging uit luidsprekers het Hatikvah-lied, dat later het volkslied zou worden. Deze strijd voerden de joden, net als in het getto van Warschau, op leven en dood. Deze keer tegen de Britten. Na drie doden, tientallen gewonden en een zwaar gehavend schip moesten zij zich overgeven. Op het pijnlijke nieuws dat twee jaar na de oorlog joden door toedoen van Britse militairen sneuvelden, werd internationaal verontwaardigd gereageerd. De Britse autoriteiten motiveerden hun daad door te zeggen dat ze een voorbeeld wilden stellen om de illegale immigratie een halt toe te roepen.
Ahronovitch had zich fel verzet tegen deze overgave. Hij kreeg daarover aan boord knallende ruzie met José Harel (in de film gespeeld door Paul Newman) die een meer pragmatische houding nastreefde. De bescherming van de holocaustoverlevenden vond hij belangrijker dan de ideologische standvastigheid van Ahronovitch. Maar Ahronovitch had precies willen voorkomen wat er daarna met de passagiers gebeurde: vernederend gesol met mensen. Zij werden na de overgave verdeeld over drie gevangenisschepen, enige tijd geïnterneerd op Cyprus en weer teruggestuurd naar Frankrijk. Daar kregen ze de optie om asiel aan te vragen, waarvan na drie weken impasse slechts 75 uitgeputte mensen gebruikmaakten. Met de rest van de mensen wist niemand raad. Uiteindelijk kwamen ze aan in de Britse bezettingszone in Hamburg. Uitgerekend in Duitsland zetten zij weer voet aan wal om met geweld te worden geïnterneerd in twee voormalige nazikampen. Het verschil met enkele jaren daarvoor was dat de internationale pers er ditmaal bovenop zat en dat onder druk van de publieke opinie de gevangenen vrijkwamen. Een bijkomstig effect was wél dat het drama de spotlichten op de zionistische zaak zette. De mondiale sympathie voor de getergde joden katalyseerde de discussie in positieve richting over de oprichting van de staat Israël.
De rol die Ahronovitch hierin heeft gespeeld was groot. Als kapitein hield hij tijdens de tocht voet bij stuk en later tijdens onderhandelingen bleef hij koppig. Hij werd daarin gedreven door een groot idealisme. Dat begon bij hem al jong. Hij werd in 1923 geboren in Gdansk, toen nog Duitsland, en het gezin verhuisde in het jaar dat Hitler aan de macht kwam naar Tel Aviv. Daar ontpopte hij zich als een fanatieke zionist, die het liefst met eigen handen de Duitsers wilde verslaan. Op zijn zeventiende vertrok hij in z'n eentje per schip naar Rusland om zich aan te melden bij het Rode Leger. Daarmee koos hij bewust niet voor de gangbare weg om via de Joodse Brigade deel te nemen aan het Britse leger. Hij vertrouwde de Britten toen al niet, zei hij later in lezingen.
In het land van Stalin wachtte hem echter ook geen veilige en succesvolle toekomst. Hij keerde met hangende pootjes terug naar Israël. Ongeduldig moest hij toekijken wat er in Europa gebeurde. Door studie, onder meer in Londen, en maandenlange ervaring op boten kwalificeerde hij zich voor de scheepvaart. Als militair strijder van Palmach bereidde hij zich voor op de toekomst ná de oorlog. Zijn eerste concrete daad bestond uit het opknappen van het schip President Warfield, dat was genoemd naar de vader van Wallis Simpson, de vrouw van de Engelse prins Eduard VIII, die beiden nazi-sympathieën koesterden. Met dat schip, eenmaal omgedoopt tot Exodus, botste hij tegen de Britse arrogantie.