Waarheid en manipulatie op YouTube

YouTube Diplomacy

Het Amerikaanse ministerie van Defensie vecht een dreigend conflictje met Iraanse speedboten in de Straat van Hormuz uit op YouTube. Een riskante manoeuvre: de reinigende werking van de digitale gemeenschap maakt de officiële lezing ongeloofwaardig.

Op zondag 6 januari voeren in de Straat van Hormuz vijf bewapende speedboten van de Iraanse marine agressief af op drie patrouillerende Amerikaanse oorlogsschepen. Ze achtervolgden ze en zouden ze hebben bedreigd. Het hele gebeuren duurde nog geen half uur. Er werden geen schoten gelost en er was geen schade.



De Straat van Hormuz is een wespennest. De engte is nog geen twintig zeemijl breed; de twee marines zitten op elkaars lip en als één nerveuze matroos een schot lost, is er een klip-en-klare casus belli. In 1988 schoot de Amerikaanse marine er een Iraanse Airbus uit de lucht, in de veronderstelling dat het een Iraaks gevechtsvliegtuig was.

De afgelopen maanden is de Iraanse kustwacht beetje bij beetje vervangen door de Revolutionaire Garde, die als aanzienlijk agressiever te boek staat. Het was deze garde die vorig jaar een groep Britse matrozen op het water arresteerde die buiten de internationale zone was geraakt en in Iraanse wateren terecht was gekomen. Meteen reageerde de Amerikaanse minister van Defensie, Robert Gates, aangebrand. Dit was een regelrechte provocatie van de Revolutionaire Garde en een akelig déjà vu van de aanslag – met kleine speedboten – in 2000 op de USS Cole in de haven van Aden. President Bush waarschuwde naar aanleiding van het incident Iran nog eens dat de Verenigde Staten ‘alle opties open hielden om hun bezittingen te verdedigen’. Vervolgens kwam Teheran met de verklaring dat er niets noemenswaardigs was gebeurd en dat de VS Iran weer eens probeerden te demoniseren in de ogen van de internationale gemeenschap.

In principe was het incident precies dat: een incident, zoals er al zo veel tussen de VS en Iran zijn geweest. Niets bijzonders. Opmerkelijker was echter hoe Washington en Teheran, kort na elkaar, het voorval probeerden te spinnen. De dag na de Iraanse ontkenning plaatste het Pentagon een video van het incident op zijn website. De video heeft een kwaliteit die je in Hollywood-thrillers tegenkomt. Gefilmd vanaf de boeg van het oorlogsschip zie je een blauwe speedboot behendig over de hekgolf slalommen en ogenschijnlijk steeds dichterbij komen. Matrozen lopen onrustig door het beeld, terwijl op de achtergrond een alarmsignaal klinkt. Dan is er op de video een radioboodschap te horen: ‘Ik kom op je af’, zegt een stem in het Engels. Een zwaar Arabisch accent kleeft aan de lettergrepen. ‘Je zult over twee minuten exploderen.’ Kort daarna staakt de Iraanse speedboot de achtervolging.

De volgende dag gaf de Iraanse overheid op internet ook een video vrij. Hier gaat het er een stuk rustiger aan toe. Een lid van de Revolutionaire Garde staat in een van de speedboten en zoekt radiocontact met de Amerikaanse marine: ‘Coalitie-oorlogsschip nummer 73, dit is de Iraanse kustwacht.’ De Amerikanen reageren rustig: ‘Dit is coalitie-oorlogsschip nummer 73, ik ben in internationale wateren.’ Veel meer dan dat is er op de Iraanse video van het incident niet aan de hand.



Welke video is waarheidsgetrouw? Veel meer nog dan in de media, of op politiek niveau, werd de kwestie uitgevochten op de videowebsite YouTube. De miljoenen dagelijkse bezoekers hebben er een handje van video’s van de overheid grondig onder de loep te nemen en onjuistheden te ontdekken. Zo worden de ‘bewijzen’ van de aanhangers van de complottheorieën rond 11 september vooral ontleend aan YouTube-video’s waarop iets al dan niet opmerkelijks te zien zou zijn. Toen het Amerikaanse Office of National Drug Control Policy in 2006 een antidrugs-videocampagne op de site begon, waren er zo veel YouTubers die protestfilmpjes maakten dat het ondcp de campagne maar staakte.

Hoewel de Iraanse en Amerikaanse overheid de video’s op eigen websites openbaar maakten, was het geen verrassing dat ze in no time op YouTube belandden. Sterker nog, in een persconferentie merkte minister Gates op dat als je hem niet geloofde je het maar met eigen ogen moest zien: ‘Zoek ’t maar op, op YouTube.’ Daarmee werd YouTube in feite scheidsrechter in internationale betrekkingen.

In de wereld van de Nieuwe Media heet het gospel ‘Web 2.0’, met YouTube als voornaamste apostel. Het idee is dat internet niet slechts een middel is voor informatieverstrekking, maar een verregaand sociaal netwerk, waarin u en ik, met onze kennis (Wikipedia), onze vrienden en familie (Hyves), onze persoonlijke observaties (weblogs) en onze homevideo’s (YouTube) deelnemen aan een allesomvattende tentoonstelling van het menselijk bestaan.

De praktijk van Web 2.0 gedijt op vrijwillige participatie en wordt soms aangeduid als de ‘cultus van de amateur’, wat het een gevoel van openbaarheid geeft waarin politieke en commerciële belangen nooit verborgen kunnen blijven.

Dat ideële amateurisme is natuurlijk naïef: hier is sprake van een miljoenenpubliek, en dus betreden politiek en commercie ook de arena. Maar in het geval van Hormuz werkte het reinigend vermogen van de internationale digitale gemeenschap perfect. Sinds Gates’ stoere oproep is de video honderdduizenden keren bekeken en is de officiële lezing tegen het licht gehouden. Hoe zit het met die radioboodschap? Als je het achtergrondgeluid wegfiltert zodat alleen de stem overblijft, valt op hoe kraakhelder die is. Geen bootmotor of zeewind te horen. Hoewel het Pentagon hier geen verklaring voor gaf, kwam er verduidelijking vanuit Hormuz. De Amerikaanse marine ter plekke maakte bekend dat ze herhaaldelijk dit soort loze bedreigingen ontvingen en dat deze, volgens hun informatie, verzonden werden vanaf het vasteland.

Het Pentagon moest met de billen bloot. Ja, de radioboodschap was binnengekomen, net als de kalme identificatiepoging van de Iraanse marine. Het bedreigende geluidsfragment is doelbewust op de beelden van in feite niet-bedreigende boten gemonteerd. Spin, dus, en ‘het deksel op de neus’. Het YouTube-effect slaat een deuk in het toch al pokdalige blazoen van het Amerikaanse ministerie van Defensie. Op YouTube staat onder de video een link naar een film over het incident in de Golf van Tonkin, 1964. Toen zette de marine van de VS een aanval in scène om een casus belli tegen Noord-Vietnam te scheppen. Daar was geen webcam bij.