30 december 1924 – 27 maart 2013

Yvonne Brill

Gevierd raketgeleerde Yvonne Brill was een pionierster tussen louter pioniers. Ze maakte échte raketten en bracht ook tijd door met haar kinderen en hun speelgoed.

Was de natuurkundige madame Curie nog een uitzondering, inmiddels krijgen steeds meer vrouwelijke wetenschappers Nobelprijzen in ‘mannelijke’ disciplines als de scheikunde, geneeskunde en economie. Al jaren lang worden meisjes in de hele westerse wereld aangemoedigd om exacte wetenschappen en technologie te gaan studeren. Maar hoe veel rode lopers er ook worden uitgerold en hoe veel studentes tegenwoordig ook de universiteiten bevolken, in de wis- en natuurkunde blijven ze achter.

Des te uitzonderlijker is de carrière van de wetenschapster Yvonne Brill, die vorige week op 88-jarige leeftijd overleed. Ze werd in 1924 als Yvonne Madeleine Claes geboren in Canada als kind van Vlaamse ouders; haar vader was timmerman. In de jaren veertig wilde ze een technische opleiding volgen, maar de Universiteit van Manitoba weigerde haar, omdat er geen accommodatie voor vrouwen was bij het verplichte ingenieurskamp dat de studenten moesten volgen. Het was het soort hindernis dat nog decennia gewoon zou zijn. Zo werd Amerikaanse techniekstudentes eind jaren zestig tijdens excursies nog domweg de toegang ontzegd tot fabrieken: ze moesten maar in de bus wachten.

Yvonne Brill ging in plaats van techniek wiskunde en scheikunde studeren en haalde haar bul aan de Universiteit van Southern California. ‘Je moet opgewekt blijven en niet van streek raken als je beledigd wordt’, zei ze ooit over de tegenstand die ze als weten­schapster ondervond. Al was ze geen ingenieur, ze kreeg wel een baan bij Douglas Aircraft in Santa Monica. ‘Niemand had toen de goede opleiding, dus het maakte niet uit’, vertelde ze later. ‘Ik had geen techniek gestudeerd, maar de ingenieurs geen wis- en scheikunde.’

Ze ontpopte zich tot een begaafd raket­geleerde, die in de vroege jaren zeventig een aandrijvings­systeem ontwierp dat zorgt dat communicatiesatellieten niet uit hun baan raken. Het systeem werd gelanceerd in 1983 en wordt nog steeds gebruikt voor satellieten die worden ingezet voor wereldwijde telefoonnetwerken en tv-uitzendingen over lange afstanden. Ze was gegrepen door de lucht- en ruimtevaart, al kwam ze later nog met een aanvullende verklaring voor haar specialisatie: ‘Ik rekende erop dat ze geen regels zouden verzinnen om één iemand te discrimineren.’ Gevoel voor humor had ze ook.

Yvonne Brill hielp de eerste weersatelliet ontwikkelen, droeg bij aan het ontwerp voor de raketten voor de Amerikaanse maanreizen, en was betrokken bij de Mars Observer, die in 1992 bijna de baan rond Mars binnenkwam, voordat hij contact met de aarde verloor. Begin jaren tachtig werkte ze bij de Nasa aan de raket­motor voor de space shuttle. Ze was een pionierster tussen louter mannelijke pioniers. Ze werd opgenomen in de National Inventors Hall of Fame en in 2011 kreeg ze van president Obama de National Medal of Technology and Innovation uitgereikt.

Overigens ontbrandde er in Amerika vorige week een mediarelletje dat typerend is voor de positie van exacte wetenschapsters. The New York Times publiceerde na de dood van Brill onmiddellijk een In Memoriam van de hand van Douglas Martin. De eerste zinnen van het stuk luidden als volgt: ‘Ze maakte een geraffineerde Boeuf Stroganoff. Volgde haar man van baan naar baan en stopte acht jaar met werken om drie kinderen op te voeden. “De beste moeder van de wereld”, zei haar zoon Matthew. Maar Yvonne Brill (…) was ook een briljante raket­geleerde.’ Binnen de kortste keren regende het commentaar op Twitter: dit was badinerend. Hoezo goede moeder maar briljante geleerde? Waarom stond er niet gewoon en? De publieksredacteur van de Times viel de klagers onmiddellijk bij – ‘I sure agree’, liet ze in een tweet weten – waarna de obituary werd aangepast. De Boeuf Stroganoff verdween en het stuk opende met Brills bijzondere staat van dienst. Maar omdat er geen melding was gemaakt van de veranderingen kwam er weer een stroom aan boos commentaar. Die eerste zinnen van het _Times-_stuk bleken hoe dan ook langs de rand van de werkelijkheid te scheren. Yvonne Brill ontmoette haar man William Franklin Brill, een chemicus, in de tijd dat zij handels­reizigster was voor een chemisch bedrijf. Ze verkocht hem chemicaliën en binnen de kortste keren gingen ze uit dansen, tot ze erachter kwamen dat ze allebei niet van dansen hielden. Ze trouwden in 1951 en verhuisden in 1952 naar Connecticut, waar hij een baan kreeg. Inderdaad volgde ze hem, later ook naar New Jersey. Zoals ze placht te zeggen: ‘Een goede echtgenoot is moeilijker te vinden dan een goede baan.’

Ook uit dat zinnetje spreekt ongetwijfeld haar gevoel voor humor, want met goede echt­genoot doelde ze op een man die haar ­professionele ambities ondersteunde. In ieder geval had hij er vóór hun huwelijk mee ingestemd dat ze zou blijven werken. Wat ze deed, ook toen ze drie kinderen kreeg, al werkte ze toen een tijd parttime. In acht jaar tijd drie kinderen ­opvoeden was ook wel heel snel geweest, zelfs voor een raketgeleerde. Dat ‘beste moeder van de wereld’, schrijft Amy Davidson op haar blog in The New Yorker, betekende waarschijnlijk dat ze echte raketten maakte terwijl ze ook tijd doorbracht met haar kinderen en hun speelgoed.

Amy Davidson plaatst trouwens ook die Boeuf Stroganoff in perspectief. Er is nauwelijks een eenvoudiger recept, stelt zij vast. Het moet, qua moeilijkheidsgraad, iets boven macaroni met kaas worden geplaatst. Het is, in zijn eenvoudige variant, het ultieme recept voor een werkende moeder die goed voor de dag wil komen. Die opwinding over en demystificatie van haar ‘geraffineerde Boeuf Stroganoff’, Yvonne Brill had er vast om moeten lachen.

‘Een goede echtgenoot is moeilijker te vinden dan een goede baan’