Een Australische vrouw vertelde me laatst over haar dertienjarige dochter: ‘Wij betalen haar om romans te lezen. Het is misschien niet helemaal de beste methode, maar het werkt.

Anders kijkt ze alleen maar televisie of leest ze de Cosmo. Nu leest ze tenminste Wuthering Heights. Als ze een boek uit heeft, gaan mijn man en ik haar overhoren, en moet ze een kleine samenvatting maken.’
Niemand aan tafel, het waren allemaal wetenschappers uit een stuk of acht landen, durfde meteen kritiek te geven, maar je voelde wat verontwaardigd ongemak.
We pay her to read novels. Ik was benieuwd wat die dochter later gaat worden. Recensente? Of zou ze zich juist met alle kracht gaan verzetten tegen die vermaledijde boeken, die ze alleen maar las voor het zakgeld dat ze vervolgens uitgaf aan snoep en haarelastiekjes. (Of wat doen meisjes van dertien tegenwoordig? Ik heb werkelijk geen flauw idee.)
We pay her to read novels. Ik moest denken aan het lange essay dat Jonathan Franzen in 1996 schreef in Harper’s Magazine. Hierin haalt hij een onderzoekster aan die had uitgevonden dat er twee factoren van belang zijn om van iemand een toegewijde lezer te maken.
Eén: de ouders moeten stevige boeken lezen en het kind aanmoedigen dit ook te doen. Tot zo ver ging het dus goed in Australië, maar de tweede factor is evenzeer van invloed: het kind moet een leeftijdgenoot hebben met wie ze haar leeservaringen kan delen. Praten over boeken. Ik kan me zelf nog levendig herinneren wat een verbazingwekkend plezier het was toen ik als eerstejaars ineens studenten sprak die van dezelfde boeken genoten. Die ook ’s nachts met trillende handen de laatste pagina’s van Misdaad en straf hadden omgeslagen. Die ook gedichten van Slauerhoff uit hun hoofd kenden. Die ook Nietzsche lazen. Van mijn eindexamenjaar op het gymnasium was ik de enige die Nederlands ging studeren.
Medelezers treffen was een grote opluchting. Wel moest je altijd eerst door wat wantrouwen heen: wat moet jíj met míjn boek? Want zo is het ook nog. Je leest boeken alleen, in afzondering, en dan is het van jou. Als jan en alleman ermee aan de haal gaat, heb ik meestal al gegeten en gedronken. Maar als die barrière eenmaal geslecht was, dan versterkte het zelfs de vriendschappelijkheid, en ging je elkaar boeken aanraden, geheimen prijsgeven. Die boeken maken je als het ware lid van een occult genootschap. In mijn studietijd ben ik dan ook nergens anders lid geweest dan bij het Sodalicium Literis Sacrum, een oud letterendispuut waarvan de leden bijeenkwamen in een studentenkamertje.
We pay her to read novels. Wil je dat dit slaagt, dan zul je op z'n minst ook een stel van haar vriendinnetjes moeten omkopen, en dan wordt zo'n literaire opvoeding ineens een hele investering.
De methode lijkt een beetje op wat ik vroeger zag bij kinderen die tot hun zestiende verjaardag geen sigaretten hadden aangeraakt. Die kregen een brommer van hun ouders. In de meeste gevallen gingen ze daarna alsnog voor de bijl en zag je ze straallam en/of knetterstoned met hun opgevoerde Puchjes door de binnenstad scheuren, peuk in de mondhoek.
We pay her to read novels. Voor de schrijvers is dat ook geen prettig bericht. Je voelt je dan toch een beetje zoals de straatmuzikant die twee euro toegeworpen krijgt op voorwaarde dat hij onmiddellijk stopt met spelen. Het lezen is een noodzakelijk klusje dat nu eenmaal afgehandeld moet worden. Zoiets als de afwas.
Blijkbaar beschouwen de ouders lezen als een noodzakelijk kwaad. Zoiets als groente en fruit. Ze vergeten dat romans ook heel kwalijke effecten kunnen hebben. Je zou je dochter maar vijf euro geven om Goethe’s Werther te lezen en haar even later uit een strop moeten losknopen. Of dat je zo'n kind blij denkt te maken en twee tientjes geeft voor het lezen van Vochtige streken van Charlotte Roche, samen met haar nieuwste hit Schootgebed, en je haar uit een bordeel kunt komen ophalen, want ja, ze wilde het zelf ook wel eens proberen.
De onderzoekster uit Jonathan Franzens essay zou zich omdraaien in haar graf (nou ja, bij wijze van dan, waarschijnlijk leeft het goede mens nog ergens). Zodra een kind ’s avonds onder de dekens met een zaklantaarn stiekem gaat lezen, zouden ouders die slim genoeg zijn dit moeten verbieden, zegt ze. Juist daarmee moedig je ze namelijk aan.
We pay her to read novels. Betalen ze haar werkelijk om romans te lezen, of betalen ze haar alleen maar om zich te ontwikkelen tot het soort dochter dat hoogopgeleide academici nu eenmaal moeten hebben, namelijk eentje die Wuthering Heights heeft gelezen?
Dat boek zag ze blijkbaar als summum van literatuur. Geen American Psycho. Geen Tom Wolfe. Geen De Sade. Nee, stel je voor. Dan zou ze moeten bekennen: we pay her to read pornography.