Sociale zuivering in Londen

‘Ze moeten ons niet meer’

In Londen wordt op grote schaal sociale woningbouw gesloopt om ruimte te bieden aan buitenlandse investeerders. Labour-bestuurders werken hier volop aan mee. Bewoners die weerstand bieden wordt het leven zuur gemaakt.

Medium gettyimages 527447224
Londen. De stadsvernieuwing van Elephant & Castle met een afbeelding van het toekomstige Elephant Park © Richard Baker / Getty / Corbis

Een vrijdagmiddag in augustus in hartje Chelsea, Londen. Op het dak van de woning van burggraaf Linley, neefje van de koningin, wappert een Union Flag. Aan de andere kant van Cale Street staat Gretta, een in roze geklede dame, met een volle boodschappentas bij de deur van haar bejaardenflat op de Sutton Dwellings, een sociale-woningbouwcomplex. Ze kijkt bezorgd naar de donkere wolken. ‘Als het maar niet gaat regenen’, zegt de 73-jarige, die zichzelf een ‘echte Chelsea-meid’ noemt. ‘Het lekt al een maand, maar de woningbouw stuurt geen loodgieter. Vroeger werkte er een klusjesman op het complex, die meteen kwam helpen. Het enige wat ze hebben gestuurd is een nieuwe huurverhoging. Weet je, ze moeten ons niet meer, ons de arbeidersklasse.’

‘Ze’ is Affinity Housing. Deze woningcorporatie is eigenaar van de vijftien flatgebouwen, die drie tot vijf verdiepingen tellen, in een van de duurste delen van Londen. De corporatie is van plan om dertien ervan te slopen en te vervangen door luxe-appartementen, met in een hoek, achter een muurtje, ‘flats’ voor de traditionele bewoners. Het levert Affinity 380 miljoen pond op. De sociale prijs: een verlies van 146 goedkope huurwoningen. Bewoners protesteren al jaren, geholpen door bekende omwonenden als komiek Eddie Izzard en actrice Felicity Kendall, tegen de sloopvergunning en de ‘sociale zuivering’ die daar het gevolg van is. Het stadsdeel Kensington & Chelsea heeft inmiddels hun kant gekozen. Affinity heeft verontwaardigd beroep aangetekend.

Het gevecht om de Sutton Estate heeft een extra lading gekregen door de Grenfell-ramp in het armere deel van het stadsdeel, waarbij in juni zeker tachtig bewoners om het leven kwamen. De zwartgeblakerde toren werpt een schaduw over het woningbeleid in de Britse hoofdstad. In de 24 etages tellende torenflat woonde een dwarsdoorsnee van de Londense bevolking: taxichauffeur, schoonmaker, jonge architect, alleenstaande moeder, illegaal, docent, bewaker… Om de jaren-zeventigflat een beter aanzien te geven was deze bekleed met goedkope, en brandgevaarlijk gebleken, panelen en isolatiemateriaal. Het management negeerde klachten van bewoners. ‘Ze negeerden ons niet alleen, ze minachtten ons ook’, verklaarde een bewoner.

De brand heeft de voorzitter van de Sutton-bewonerscommissie, Ian Henderson, persoonlijk geraakt. ‘Een bewoonster van ons complex was door de dienst huisvesting naar de Grenfell overgeplaatst. Ze heeft het overleefd, maar haar vijf jaar oude zoontje Isaac is omgekomen. Ze verloor hem tijdens de vlucht naar buiten. Ze woonde daar.’ Henderson wijst op Chipperfield House, een van de vier leegstaande panden. ‘Zodra er iemand sterft of wordt overgeplaatst, laat Affinity mannen die woning onleefbaar maken. Puur vandalisme. Er staan nu 158 flats leeg, precies genoeg om dakloze gezinnen uit Grenfell onderdak te bieden’, zegt Henderson, die een bedrijfje heeft dat aarde en water schoonmaakt. Vorig jaar stond hij kandidaat voor de deelraad.

Dan toont hij de gevel, waar het woord ‘Trust’ is weggehaald tussen de woorden ‘Sutton’ en ‘Dwellings’. ‘Dat is het eerste wat Affinity deed toen het de Trust tien jaar geleden overnam. Heel typerend.’ De Trust was vernoemd naar de Victoriaanse ondernemer en filantroop die rijk was geworden door het bezorgen van pakjes. Bij zijn dood in 1900 had hij anderhalf miljoen pond achtergelaten voor het bouwen van degelijke woningen voor ‘the poor of London and other towns’ en kort voor de Eerste Wereldoorlog stampten Duitse gastarbeiders de Sutton Dwellings uit de grond, sociale woningbouw naar continentaal model. Rijke buurtgenoten indertijd klaagden tevergeefs. De klassieke stijl werd een voorbeeld voor de buurt, die berlageaans aandoet.

Henderson krijgt bij zijn strijd steun van Lady Denman, weduwe van een topambtenaar die deel uitmaakte van het Britse onderhandelingsteam bij de toetreding tot de eeg. ‘Op het spel staat de charme van Londen, dat rijk en arm in dezelfde buurt kunnen leven, naar dezelfde buurtkerk kunnen gaan. Zie je St. Luke’s? Daar is Dickens getrouwd. Ik vermoed dat hij Sutton heeft geïnspireerd. Londen moet van elke Londenaar zijn.’ De naam van de Victoriaanse schrijver en activist valt vaak, ook in stadsdeel Camden. Daar worden in het voormalige Strand Union Workhouse, het werkhuis uit Oliver Twist, luxeflats gebouwd, met aan de achterkant betaalbare woningen met een ‘poor door’.

De grote vraag in de schaduw van de hijskranen luidt: van wie is Londen? Dat is het thema van het boek Big Capital: Who Is London for? van Anna Minton. Nadat ze in Ground Control: Fear and Happiness in the Twenty-First Century City de privatisering van de openbare ruimte heeft beschreven, toont ze nu aan hoe sociale woningbouw steeds meer plaatsmaakt voor buitenlandse investeerders, die de woningen vaak leeg laten staan, oftewel: buy-to-leave. Minton spreekt met makelaars, bezoekt vastgoedmarkten, voelt ambtenaren aan de tand en hoort veel verhalen van minder bedeelde Londenaren die moeten vechten om in de metropool te blijven. Qua woningbouw zijn Nederland en vooral Duitsland gidslanden voor haar.

‘Een pro-sloop-lobbygroep huurde acteurs in die bewoners bij bijeenkomsten moesten overschreeuwen’

‘Zie je de winkeltjes onder de spoorbogen?’ vraagt Minton terwijl we door Brixton lopen. ‘Die kunnen komende jaren een huurverhoging van driehonderd procent verwachten wanneer het stadsdeel Lambeth en Network Rail gaat renoveren.’ De publiciste wilde in Brixton afspreken omdat deze wijk, waar ze jarenlang heeft gewoond, een rappe gentrificatie ondergaat. ‘Maar eigenlijk hadden we in elke andere Londense wijk kunnen afspreken. Het is niet per se een slecht fenomeen, maar wel als het betekent dat er alleen nog ruimte is voor welgestelden en voor trendy winkels. Het stadsdeel wil ook het kleinschalige sociale-woningbouwcomplex Cressingham Gardens naast Brockwell Park afbreken. Dat zijn prima woningen, maar de grond is goud waard.’

In Londen wachten liefst 170 sociale-woningbouwcomplexen op de sloophamer, waarbij het in veel gevallen om naoorlogse bouw gaat. Er is een politieke consensus ontstaan dat deze onleefbaar zijn. Na Grenfell zei burgemeester Sadiq Khan dat ‘we er niet van zouden durven dromen om gebouwen volgens jaren-zeventigmaatstaven neer te zetten’, vergetend dat de kwaliteit van Grenfell op zich goed was, maar dat de recent aangebrachte bekleding niet deugde. ‘Die naoorlogse jaren zijn veeleer een voorbeeld omdat er toen veel meer werd gebouwd’, vindt Minton. ‘Het probleem is de geringe bereidheid flats te onderhouden waar armere mensen wonen. Ken je de Balfron Tower nabij de Docklands? Lange tijd verwaarloosd, maar nu wordt-ie opgeknapt en moeten sociale huurders er plaatsmaken voor bankiers.’

Council houses, met huren van zo’n tachtig pond per week, worden amper meer gebouwd. De hijskranen, met name langs de Theems, trekken slechts appartementencomplexen uit de grond. Vier van de vijf etages vallen in handen van buitenlandse investeerders. Een klein deel is bestemd voor ‘betaalbaar wonen’. Orwelliaanse newspeak: dat zijn flats van 450.000 pond of huren van tachtig procent van de marktwaarde. Steeds vaker kopen projectontwikkelaars de verplichting tot het bouwen van affordable homes af, bijvoorbeeld bij de renovatie van het Battersea Power Station waar de sociale voorraad met veertig procent is geslonken. Er ontstaat een zielloze stad, schrijft Richard Morrison in een recensie van het boek The Age of Spectacle, ‘die niet meer beweegt, praat, danst en zingt’.

De meeste ophef heeft de stadsvernieuwing van Elephant & Castle veroorzaakt, de mini-Bijlmer waar Michael Caine als filmpersonage Harry Brown het tuig bestreed en waar Tony Blair in 1997 zijn eerste toespraak als premier hield over de ‘vergeten mensen’. In opdracht van stadsdeel Southwark heeft de Australische projectontwikkelaar Lendlease de estate afgebroken. Nu worden er fraaiere, en kleinere, flats gebouwd, maar de meeste sociale huurders konden niet terugkeren naar ‘The Elephant Park’. Bewoners die aangemoedigd door Margaret Thatcher hun council flat hadden gekocht, ontdekten dat de aangeboden compensatie bij de onteigening te laag was om iets soortgelijks te kopen. Vergeten mensen werden verdwenen mensen.

In haar boek schrijft Minton hoe bewoners die weerstand boden het leven zuur is gemaakt. ‘De toegang tot hun flat werd bewaakt, postbodes werden weggestuurd, branduitgangen op slot gedaan en het gas werd “per ongeluk” afgesloten. Bij het gevecht om Cressingham Gardens huurde een pro-sloop-lobbygroep acteurs in die bewoners bij bijeenkomsten moesten overschreeuwen.’ Wat haar vooral schokt is dat door Labour bestuurde stadsdelen niet opkomen voor gewone bewoners, maar doen wat projectontwikkelaars willen. ‘Wat ze doen is bijdragen aan de krapte op de huizenmarkt. De winnaars zijn de huisjesmelkers, die miljarden aan huursubsidies krijgen, geld dat had kunnen worden gebruikt voor sociale woningbouw. Ik hoop dat Jeremy Corbyn een andere koers inslaat.’

Wat er met Elephant & Castle is gebeurd, roept rillingen op in Noord-Londen waar stadsdeel Haringey Lendlease heeft ingeschakeld voor het bouwen van een mini-Manhattan op de plek waar nu flats, scholen, verzorgingstehuizen en bibliotheken staan. Op een actiebijeenkomst van Defend Social Housing Haringey in een kerk naast het nieuwe stadion van Tottenham Hotspur komen maar twintig bewoners van de bedreigde Northumberland Park Estate opdraven. ‘De meeste mensen weten niet wat er gaande is, begrijpen het niet, geloven het niet’, zegt Michelle Ahern, een werkloze dertiger die vreest dakloos te worden. ‘Telkens wanneer we posters ophangen, laat de gemeente ze weghalen. De propagandamachine op het stadsdeelkantoor maakt overuren.’

Ze hebben geen steun van bekende buurtbewoners, zoals Russell Brand die mee hielp voorkomen dat de liefdadige New Era Estate in Hackney in handen viel van een Amerikaans investeringsfonds. In Noord-Londen krijgen de bewoners vooral steun van devote corbynista’s en van de 85-jarige priester Paul Nicolson, oprichter van liefdadigheidsinstelling Zacchaeus. ‘De gemeente vertrouwt op de onwetendheid en goedgelovigheid’, is de overtuiging van de geestelijke. ‘Zie je dat pak papier op tafel? Zo dik als Oorlog en vrede. Dat is het plan. Welke bewoner gaat dat doorploegen? In de tekst staat verborgen dat er geen recht op terugkeer is. Waar het hier om gaat is dat de gemeente twee miljard belastinggeld geeft aan een buitenlandse projectontwikkelaar.’

Bij elk protest klinken dezelfde klachten: bestuurders op vastgoedmarkten in Cannes of Mayfair die champagne drinken met projectontwikkelaars en geen oog hebben voor sociale huurders. ‘Sociale zuivering’ is een term die regelmatig valt, zeker in de dagen na Grenfell. Herhuisvesting in Kensington was dan ook de voornaamste eis van de overlevenden. Op de Sutton Estate, in het zuiden van het stadsdeel, vertelt Chelsea-girl Gretta dat ze hier geboren is en zich nog goed herinnert hoe blij haar ouders waren met een bad in huis, ook al was het in de keuken onder een luik. ‘Mijn school is al gesloopt en nu mijn huis ook? Ik heb de gemeente gevraagd of ze mijn fotoalbums soms ook willen.’

Ze kijkt naar de gemeenschappelijke binnentuin, die door de bewoners wordt onderhouden en waar een van de eerste bewoners ligt begraven, Una Madigan. ‘Weet je wat zo triest is? Als Sutton in het testament de woorden “voor altijd” had gezet, dan was er niets aan de hand geweest. Maar dat mensen zijn woningen willen slopen, was niet bij hem opgekomen.’