INLEIDING

Zeitgeist 1933

HOE EFFECTIEF kan een symbool zijn? Sinds het aantreden van het huidige kabinet, 14 oktober 2010, maakt kunstenares Sara van der Heide dagelijks een Hollands kabinet. Eerder dit jaar was de volledige verzameling te zien op een tentoonstelling in kunstcentrum De Appel in Amsterdam. Het zijn waterverfschilderingen op papier, net iets kleiner dan een A4'tje. De kabinetten zelf zijn zoals altijd hoekig en bruin, de variëteit zit in de kleurtonen en de verfraaiingen.






Op haar website legt Van der Heide uit dat kabinetten rond 1600 hun intrede deden in Nederland, via Spanje, waar ze op hun beurt weer een Moorse achtergrond hadden. De burgerij gebruikte ze om waardevolle objecten, sieraden, waardepapieren op te bergen. In het begin werden ze vooral in Nederland gemaakt, van Nederlands eikenhout. Maar naarmate de Gouden Eeuw vorderde werden ze steeds verfijnder, kwam het hout steeds vaker van exotische locaties, uit de verre koloniën Kaap de Goede Hoop (nu Zuid-Afrika), Ceylon (nu Sri-Lanka), Batavia (nu Indonesië) en uit voormalig Nieuw-Amsterdam, toen al New York. In huiselijke kring had het kabinet een dubbele betekenis. Aan de ene kant was het decorum, een chique meubelstuk. Aan de andere kant bevatte het weggestopte papieren, geheimen. ‘Stille getuigen’, noemt Van der Heide ze.
Van der Heide’s schilderijen zijn leuk om te zien. Nu is 'leuk’ altijd een wat vreemdsoortige kwalificatie als het om kunst gaat, maar de kabinetten zijn soms stripachtig geschilderd, alsof ze thuishoren in een Roald Dahl-boek. Is dit een politiek werk? Het is zeker geen luidkeels protest, ze koppelt geen waardeoordeel aan de politiek, maar een gevoel. In een interview in De Groene Amsterdammer (25 augustus) prees Rijksmuseum-directeur Wim Pijbes Van der Heide’s werk: 'Je kunt het kabinet van Van der Heide zien als een gevangene die elke dag afstreept op de muur. Heel knap hoe ze een sentiment visualiseert.’
Veel actueler kan dat gevoel niet zijn. Want sinds het aantreden van dit kabinet - en eigenlijk langer; sinds het rechts-links-debat in de aanloop naar de verkiezingen losbarstte - heerst in de kunstsector het gevoel dat het populisme jaagt op alles wat cultureel verfijnd is. Je hoefde er de krant maar voor open te slaan. Naar aanleiding van het pamflet van Nexus-oprichter Rob Riemen, De eeuwige terugkeer van het nationaal-socialisme, vielen commentatoren over elkaar heen over de vraag of het populisme van de PVV nu wel of niet onder de noemer 'fascisme’ viel. Rutte I werd Bruin I genoemd. Menno ter Braak werd eindeloos aangehaald, 'Nationaal-socialisme als rancuneleer’, zo zeer dat de hamvraag werd: zijn we terug in 1933? Staan de bruinhemden voor de deur?
De nieuwe aflevering van de AAA-serie - Actueel, Avontuurlijk, Aangrijpend - van het Koninklijk Concertgebouworkest heeft als thema 'Zeitgeist 1933’. De focus wordt gericht op het beruchte tijdframe waarin de vrijzinnige, experimentele kunst van de jaren twintig werd weggeveegd door de dominante antikunstzinnige, anti-intellectuele politiek van de jaren dertig. In nazi-Duitsland werden boeken verbrand (ook Heinrich Heine is veelvuldig geciteerd: 'Waar men boeken verbrandt, verbrandt men uiteindelijk ook mensen’) en werd alle experimentele kunst als Entartete Kunst bestempeld: ontaarde kunst, verboden om uit te voeren. Op 13 februari 1933 hield Thomas Mann in het Concertgebouw een voordracht over Wagner, niet wetend dat zijn uitspraken zo uit hun verband gerukt zouden worden dat hij moest besluiten niet meer terug te keren naar zijn vaderland.
Deze aflevering onderzoekt de tijdgeest van die periode en de naweeën daarvan. De Ebony Band van Werner Herbers speelt Entartete Musik (zie het artikel van Bas van Putten), in het Muziekgebouw aan ’t IJ wordt Mathis der Maler gespeeld, gecomponeerd door de Duitser Paul Hindemith, die het stuk nooit in eigen land zou kunnen opvoeren (zie het artikel van Floris Don). De historici Sjeng Scheijen en Chris van der Heijden testen de houdbaarheid van een tijdgeest. Het debat is nog lang niet afgelopen. Ondertussen is Sara van der Heide’s kabinetteller ruim over de driehonderd heen.


Tijdens deze aflevering van de AAA-serie treedt Sara van der Heide in debat met schrijver Abdelkader Benali, componist Detlev Glanert en De Appel-directrice Ann Demeester tijdens Confrontaties, een interdisciplinair discussieprogramma i.s.m. het Stedelijk Museum. 23 september, 16 uur, Spiegelzaal, Concertgebouw. Zie www.aaaserie.nl en www.saravanderheide.nl