Zekerheid zullen we nooit bereiken

Karl Popper
All Life Is Problem Solving
Routledge, 192 blz., ca. € 20,

‘We must remind our politicians that their responsibility does not end with their death or resignation’, aldus de Oostenrijks-Britse filosoof Karl Popper, waarmee hij aangaf dat we een morele plicht hebben tegenover onze nakomelingen. Hij deed die uitspraak met het oog op een mogelijk nucleair conflict, maar ook ecologisten zullen hem nu met instemming herhalen. Die uitdrukking zegt ook alles over zijn visie tegenover het communisme en fascisme van de voorbije eeuw die mensen niet zagen als een doel, maar als middel om hun ‘ideale staat’ te vormen. In zijn boek The Open Society and Its Enemies keerde hij zich tegen iedereen die de hemel op aarde beloofde maar door zijn handelingen eerder de weg naar de hel openstelde.
Popper haatte waarheidsclaims, voor hem bestonden er enkel hypothesen die men aan de grootst mogelijke kritiek moest onderwerpen. We kunnen dicht bij de waarheid komen, maar zekerheid zullen we nooit bereiken. Dit inzicht staat haaks op elk totalitair denken. In diezelfde zin keerde hij zich ook tegen religieuze dogma’s. Zou hij nu nog leven, dan zou hij vernietigend uithalen tegen elke vorm van radicale religiositeit. ‘Forced religious unanimity is completely worthless’, zo zei hij, ‘only freely assumed religious belief can be of any value.’ Zo schaarde hij zich ook achter de vrije markt als het beste systeem om welvaart en welzijn te realiseren. Hij verdedigde echter geen absolute vrijheid. Een vrije markt bestond volgens hem enkel binnen een wettelijk kader dat wordt afgedwongen door de overheid.

Voor Popper was optimisme een morele opdracht. Hij bedoelde dat de toekomst open ligt, dat we er samen voor verantwoordelijk zijn en dat we er samen iets van kunnen maken. Hij wees op de grote plichten van de mensheid zoals het versterken van de individuele vrijheid, het garanderen van wereldvrede en het vechten tegen armoede. Hij had net als Churchill een sterk geloof in de democratie als het minst slechte systeem voor de mensheid. Hij liet zich niet verleiden tot een keuze tussen ‘soorten’ democratieën, zoals neomarxisten voorstaan. Elke democratie kent immers één gemeenschappelijk kenmerk, namelijk dat men zijn leiders zonder bloedvergieten kan afzetten.

Uiteraard geloofde Popper niet in het einde van de geschiedenis. In die zin keerde hij zich op het einde van zijn leven tegen de stelling van Francis Fukuyama die met het democratisch liberalisme het einde van de geschiedenis voorspelde. De oude filosoof bleef herhalen dat de vrijheid nooit finaal verworven is, dat we er voortdurend voor moeten vechten en dat we moeten opletten voor de ongewilde gevolgen van onze daden. Alleen met bescheiden stappen kunnen we de vele vormen van onvrijheid en onrechtvaardigheid wegnemen.

Met zijn kritiek op het historicisme en absolute waarheden heeft Popper een enorme impact op ons denken. Neem niets voor waarheid aan, hooguit als een hypothese. De Groene Amsterdammer doet dat wekelijks.