Interview met Karin Spaink

«Zelfmoord sluit impulsen bijna uit»

De nieuwe euthanasiewet lost het taboe op zelfmoord en de hulp daarbij niet op — integendeel. In ‹De dood in doordrukstrip› probeert Karin Spaink dat taboe opnieuw te slechten. Een gesprek met de schrijfster. «Euthanasie geeft een hoop gedoe, maar zelfmoord plegen is ook geen familiefeestje.»

Karin Spaink: «Ik heb me plaatsvervangend de ogen uit mijn kop geschaamd over een artikel in de Volkskrant. Het was een hetze tegen een Nederlandse website met informatie over zelfmoord. Het gevolg was dat het hele mediacircus over de samenstelster van de site, Thisbe, heen viel. Bijna niemand had de moeite genomen te beschrijven wat haar website inhoudt. Ze waarschuwt haar bezoekers juist tegen ondoordachte zelfmoordpogingen. Als je het doet, doe het dan goed.»

In «De dood in doordrukstrip» wijd je een heel hoofdstuk aan Thisbes site.

«De site van Thisbe is verdwenen, maar daarop stond, net als op mijn eigen homepage, een link naar The Suicide Methods File, ash.xanthia.com/methods.html. Dat is de meest volledige website over de werking en beschikbaarheid van en de ervaringen met zelfmoord methoden. In de Volkskrant werd gesuggereerd dat informatie over middelen mensen op ideeën zou brengen. Het artikel hing van feitelijke fouten en kolder aan elkaar.»

In de boekenbijlage van de NRC was onlangs eenzelfde waarschuwing tegen publiciteit te lezen. Er zou zijn aangetoond dat «Final Exit», een bestseller over zelfmoordmethoden, het aantal verstikkings gevallen met een plastic zak in één jaar met 31 procent had doen toenemen.

«Dat is die onzinnige imitatietheorie: besmetting door informatie. Maar zelfmoordcijfers zijn opmerkelijk stabiel. Wanneer het gebruik van de plastic zak in een jaar met 31 procent is gestegen, zijn andere methoden navenant minder gebruikt. Vroeger ging twintig procent van de Nederlandse zelfmoordenaars aan het stadsgas liggen. Als een middel beschikbaar is en succes heeft, gaan anderen het natuurlijk ook gebruiken. Maar je gaat toch geen zelfmoord plegen omdat je weet dat je dodelijk gas in huis hebt? Of van het dak springen omdat Herman Brood dat doet?»

Het interview met jou in het Volkskrant-magazine van 3 november werd ingeleid met: «Een gesprek over zelfmoordpillen…» Er wordt gemeld hoe je, gewapend met creditcard, op internet aan dodelijke medicijnen probeert te komen. Maar er wordt geen pil bij de naam genoemd.

Spaink: «Ik heb ze anders wel genoemd, hoor.»

Het is je uiteindelijk gelukt je uit Cyprus en Duitsland een kloeke voorraad pillen te laten sturen.

«Een opiaat dat in Nederland bekend is als depronal. Maar de leveranciers zijn strafbaar en die sites en nieuwsgroepen worden niet alleen door hulpzoekenden bezocht. Depronal wordt inmiddels nergens meer aangeboden. Ik ben nu bezig een uitgebreide en gecorrigeerde versie van The Methods File te maken.»

In je boek beschrijf je wat er zoal in «The Methods File» staat. Dat je van paracetamol vermoedelijk veertien dagen ligt te creperen, voordat je dood bent. Zelf heb je het ooit met aspirine geprobeerd.

«Ik dacht dat ik van die aspirine bewusteloos zou raken. Wist ik veel dat je daar eerst twee tot veertien dagen helse pijnen van krijgt. En dan nog is de dood onzeker en heb je grote kans op lever- en nierproblemen. Nee, ik heb er zelf geen gevolgen aan overgehouden. Toen ik na vijf uur nog schokkend en rillend op mijn bed lag, ziek als een hond en maar niet doodging, heb ik opgebeld. Uit arren moede — ik wilde echt dood. Euthanasie geeft een hoop gedoe, maar zelfmoord plegen is ook geen familiefeestje.»

In «De dood in doordrukstrip» geef je een nogal somber beeld van de euthanasiepraktijk.

«Je kunt er niet al te veel op vertrouwen dat je euthanasie krijgt wanneer en hoe je wilt.»

Jij laat zien dat je daar zelfs helemaal niet op vertrouwen kunt.

«Er wordt in Nederland zo’n drieduizend keer per jaar euthanasie gepleegd of verricht. En dat gebeurt vaak goed en netjes. Als je kanker of aids hebt, al bijna dood bent, niet in een verpleeghuis ligt, in de grote stad woont en een huisarts hebt die niet al te oud is en die je niet wil opdringen hoe zinvol het lijden is, maak je grote kans dat het gaat zoals je wilt. Maar als je parkinson hebt of multiple sclerose, zoals ik, en zelf wilt bepalen wanneer het mooi is geweest, dan moet je het wel heel erg treffen met je arts. Laat staan als je psychisch lijdt, zoals oud-senator Brongersma deed. Die had het geluk dat hij Philip Sutorius bereid vond hem te helpen.»

Je geeft schrijnende voorbeelden. De arts die de familie opscheept met het geven van de dodelijke pillen.

«En ze dus strafbare feiten laat plegen.»

Of mensen die menen dat hun euthanasieverklaring nog geldt wanneer ze dement zijn.

«Het is de vraag hoe de jurisprudentie zich gaat ontwikkelen onder de nieuwe euthanasiewet. Maar je wordt straks nog steeds geacht die vroegere wilsverklaring te herhalen, bij je volle verstand. En dat is bij dementie een probleem.»

En als klapstuk de absurde, ellenlange procedure.

«Artsen zijn vaak veel te laat in het ziekteproces geneigd je verzoek om euthanasie serieus te nemen. Heel veel patiënten hebben het idee dat wanneer zij zeggen: ‹Dokter, ik kan er niet meer tegen, mijn tijd is gekomen›, ze diezelfde middag of de volgende dag euthanasie krijgen. Zeker als ze eerder met die arts over euthanasie hebben gesproken en die dan heeft gezegd: ‹Als je tijd daar is, dan help ik je wel.› Maar hun mededeling dat ze het nu gehad hebben, is niet het sluitstuk maar het startschot van de procedure.»

Voor je het weet lig je op je sterfbed nog urenlang te vergaderen — met onzekere uitkomst. Een horrorscenario.

«Het is wel te doen, hoor.»

Jijzelf moet anders niets van euthanasie hebben, schrijf je. Want je wilt je eigen dood regisseren. En dat betekent zelfmoord plegen wanneer je niet verder wilt leven.

Spaink: «Ik heb niet de illusie dat ik met die beslissing anderen een goede raad geef, hoor. Veel mensen zijn geneigd om tot het laatste gaatje te gaan. Die zijn heel blij als ze nog een week met de kat op schoot kunnen zitten. Ik zou daar persoonlijk stapeldol van worden.»

In de situaties die je beschrijft zit nu juist niemand knus te sterven met de poes op schoot. Een vrouw wil dood, dat kan niet zo snel, ze wordt steeds beroerder en sterft uitgemergeld, zonder euthanasie.

«Die vrouw heeft tegen iedereen geroepen: ‹Ik wil dood.› Maar de arts wacht op het codewoord ‹euthanasie›, al het andere hoort hij niet. Wij jongere mensen zouden om een andere arts vragen en de procedure nog eens van voren af aan beginnen.»

Helemaal niet. De lezer concludeert dat hij beter een voorraadje dodelijke pillen bijeen kan scharrelen, voor het geval dat.

«Wie niet geheel in de handen van artsen wil vallen, raad ik inderdaad aan naar zulke middelen op zoek te gaan. De standaardoplossing is een gram methadon kopen, bijvoorbeeld op de Amsterdamse ‹Pillenbrug›. Het kost haast niets en je gaat er heel goed dood mee — tenzij je een behoorlijke gewenning hebt aan pijnstillers.»

Huisarts Philip Sutorius werd onlangs in de NRC naar aanleiding van het proces tegen hem als een eenzaam dolende weggezet.

«Er is geen consensus over euthanasie of hulp bij zelfmoord bij psychisch lijden. En ik vrees dat een arts die zijn patiënt helpt een einde te maken aan diens niet-fysieke lijden, ook onder de nieuwe wet slechts bij hoge uitzondering vrijuit zal gaan. De meeste artsen zijn er doodsbang voor. Die zien zichzelf al terechtstaan met onzekere uitkomst, net als Sutorius nu.»

Jij hebt het eerste exemplaar van je boek aan hem uitgereikt.

«Philip Sutorius heeft zijn nek uitgestoken. Hij had moeiteloos alle lichamelijke kwaaltjes waaraan Brongersma leed en waaraan bijna elke bejaarde lijdt, in fraaie medische termen kunnen opschrijven. Een andere arts heeft dat gedaan, in een vergelijkbare situatie. Die ging vrijuit. Maar Sutorius heeft deze Grote Leugen niet gebruikt. Hij heeft gezegd: ‹Ik heb een patiënt geholpen die lijdt en die klaar is met het leven.› En wanneer je zegt waar het op staat, al haal je er een psychiater en een collega-arts bij, moet je hangen. Waarom? Omdat minister Korthals als de dood is dat de pil van Drion via de jurisprudentie de wetgeving in wordt geloodst.»

Die pil van Drion is toch niet bedoeld voor mensen die «uitzichtloos en onverdraaglijk lijden», volgens de nieuwe euthanasiewet?

«Klopt. De pil van Drion is bedoeld voor mensen die nooit in aanmerking zouden komen voor euthanasie of hulp van een arts bij zelfmoord. Mensen willen die pil niet om hem direct, onder toezicht van een arts, in te nemen. Ze willen hem als verzekering voor later. Net als ik.»

Maar zo’n wondermiddel als de pil van Drion bestaat toch helemaal niet?

«Nee, die pil wordt nog niet gemaakt. Van één cyanidepil ga je wel dood, maar dat is niet erg aan te bevelen. De kleinste dosering ‹prettige› pillen die ik ken, is twintig stuks vesparax.»

Maar aan vesparax of een vergelijkbaar «prettig» middel valt niet te komen, schrijf je.

Spaink: «Als ik het allemaal mocht regelen, zou ik het heel anders doen. Dan zou ik euthanasie en hulp bij zelfmoord reserveren voor mensen die fysiek niet bij machte zijn om zelfmoord te plegen en die om wat voor reden dan ook — fysiek, psychisch, sociaal — dood willen. Alle andere mensen moeten het, volgens mij, zelf kunnen doen, zonder arts erbij. Ze moeten bij de drogist de juiste middelen kunnen kopen.»

Nu hebben de artsen de macht over die middelen.

«Die macht hebben ze, samen met de apothekers, zelfs naar zich toe getrokken. Opium was eind negentiende eeuw gewoon te koop bij de drogist. Dat gold ook voor zware slaapmiddelen als seconal en nembutal, waarmee je perfect zelfmoord kunt plegen. In de jaren vijftig kon je deze pillen enkel nog op recept krijgen. Nu krijg je andere, onschuldige slaapmiddelen, en in het ergste geval een recept voor twee of vier van die pillen. Er is bijna niet meer aan een dodelijke dosis te komen.»

Daarmee snijden de artsen zichzelf in de vingers, zou je zeggen. Zo krijgen ze allemaal mensen op bezoek die niet ziek zijn. Tenzij ze beweren dat iedereen die de dood een handje wil helpen, per definitie ziek is.

«De huisarts zit niet te wachten op mensen die klaar zijn met het leven. Maar je kunt niet tegelijkertijd pleiten voor een waardige dood, de sleutel van de medicijnkast in bezit houden en dan roepen: ‹Heb medelijden met ons, want wij zitten in een moreel dilemma.›»

Een aantal artsen, zo was onlangs in NRC Handelsblad te lezen, ziet zich zelfs bij ongeneeslijk zieken voor een nieuw dilemma geplaatst.

«Dat was een uitermate onevenwichtig artikel. Er kwamen enkel artsen aan het woord die spijt hebben van hun eerdere enthousiasme voor de euthanasiewetgeving. Het artikel was kennelijk bedoeld om stemming te maken, nu Sutorius terechtstaat.»

Die artsen pleiten nu opeens voor «palliatieve zorg» en een natuurlijke dood als alternatief voor euthanasie.

«Wat ze zeggen is: morfine. Meer en meer morfine. Geweldig. Wat valium erbij en nog iets om de tremors tegen te gaan. Je wordt suf, je slaapt de hele dag. En aan steeds hogere doses morfine ga je ook dood. Dat is ‹sjoemeleuthanasie›, zoals dat overal ter wereld gebeurt. Maar veel mensen willen zo niet wegglippen. Die willen tot het laatst toe helder blijven. Dus willen ze dood wanneer dat nog niet mag van hun arts. Bovendien hebben we nu juist die euthanasiewet gecreëerd om zulke sjoemelpraktijken te voorkomen.»

Afgelopen zaterdag berichtte de NRC uitgebreid over de praktijk van illegale hulp bij zelfmoord. Hulpverleners en consulenten die jampotjes openen of pillen fijnstampen voor zelfmoordenaars die dat niet meer kunnen.

«De NRC lijkt wel een campagne begonnen. Het is zo bizar: je mag jezelf van kant maken, maar degene die je daarbij helpt, is strafbaar. Een consulent, familielid of kennis moet dus eerst vragen waarvoor de jam is bedoeld. Voor op de boterham is prima, maar wie een stroef deksel van de jampot draait zodat er dodelijke pillen door de jam geroerd kunnen, moet dat verzwijgen. Die NRC-journaliste maakt ook nog onderscheid tussen mensen aan wie ze het sterven meer gunt en degenen die ze het minder gunt — hoe aanmatigend!

Wie zijn besluit om zelfmoord te plegen kenbaar maakt, wordt bevoogd: weet je het wel zeker, want het is een beslissing op leven en dood, daar moet je deskundigen bij inschakelen. Nou, dan weet ik nog wel zo’n beslissing: kinderen krijgen. Daarbij besluit je ook nog over het leven van een ander. Niet dat ik vind dat je dáár toetsingscommissies voor moet instellen. Maar waarom moet je eigen sterven zo aan andermans oordeel worden onderworpen? Mensen hebben het recht om hun leven op alle mogelijke manieren te vergooien of verknallen, ook door het te beëindigen. Met een beetje hulp, als je het niet alleen kunt.»

De perfecte zelfmoord zoals je die beschrijft, vereist nogal wat planning en de aanschaf van allerhande extra middelen.

«En dat vind ik eigenlijk helemaal niet slecht. Je moet twee dagen tevoren beginnen met anti-braakmiddelen. En hoe neem je zestig pillen in? Het zijn geen smarties. Om efficiënt zelfmoord te plegen, moet je met koel beraad te werk gaan. Het sluit impulsen bijna uit.»

Maar met de beschikbare dodelijke middelen is het dus somber gesteld. Dan rest de Pillenbrug?

«Ja, de plekken waar drugs worden verhandeld. Maar het is niet iedereen gegeven om op een junk af te stappen. Verslaggevers van De Groene zijn een keer op stap gegaan met vervalste recepten. Toonden ze niet aan dat je daarmee een eind kunt komen?»

Karin Spaink, De dood in doordrukstrip: Over dood, euthanasie en zelfmoord

Uitg. Nijgh & Van Ditmar, 224 blz., ƒ32,95