De politie verzamelt voortdurend persoonsgegevens van demonstranten, zoals hun adres, burgerservicenummer en geboortedatum. Daarnaast vraagt de politie gegevens op van ouders en kinderen van actievoerders, ook als zij nooit zijn gearresteerd of veroordeeld.

Dat blijkt uit 67 persoonlijke dossiers van demonstranten die onderzoeksplatform Investico inzag in samenwerking met De Groene Amsterdammer en Trouw. ‘Het recht op betoging is in het geding’, zegt Bart Schermer, hoogleraar privacy en cybercrime aan de Universiteit Leiden. ‘Als je de hele tijd in de gaten wordt gehouden, kun je niet meer vrij demonstreren.’

De politie haalt die gegevens uit de Basisregistratie Personen (BRP), een database waarin informatie over iedere inwoner van Nederland staat. Elke keer als agenten zoeken naar burgers in de systemen of een bestaand dossier openen, worden persoonsgegevens uit de BRP gehaald. Volgens de politie is het opvragen noodzakelijk om haar politietaak uit te voeren. Bijvoorbeeld om verdachten op te sporen, aangiftes te verwerken, in contact te komen met demonstranten of voor slachtofferzorg.

Sinds 2022 kan iedere burger bij de gemeente een overzicht opvragen van gegevensverkeer tussen de politie en de BRP. Investico kreeg met medewerking van activisten inzage in 67 van deze overzichten. Het gaat vooral om activisten uit de klimaat- en antiracismebeweging, onder wie Extinction Rebellion-demonstranten Sieger Sloot en Lucas Winnips. Maar ook coronademonstranten en antifascisten deden mee aan het onderzoek.

Voordat mensen beginnen te demonstreren vraagt de politie hun gegevens alleen op bij bijvoorbeeld een fietsboete, of als ze zelf aangifte doen. Wanneer ze deelnemen aan een protest schieten de aanvragen omhoog. Zo werden de gegevens van de prominente coronademonstrant Michel Reijinga in twee jaar tijd ruim veertienhonderd keer opgevraagd en bekeken.

10 van de 67 demonstranten zijn nog nooit gearresteerd. Bij zeven van hen haalde de politie hun gegevens toch meer dan vijftig keer op uit de BRP-database. Een van hen is een organisator van actiegroep Kick Out Zwarte Piet van wie de gegevens ruim driehonderd keer zijn opgevraagd.

De demonstranten reageren geschrokken. ‘De overheid probeert mij te diskwalificeren omdat mijn boodschap haar niet bevalt’, zegt Marisella de Cuba van Kick Out Zwarte Piet. ‘Wat zijn mijn rechten dan nog waard?’ Advocaat Bénédicte Ficq, die zich recentelijk aansloot bij de klimaatbeweging Extinction Rebellion, heeft geen inzage gevraagd. Wel noemt ze de werkwijze van de politie ‘angstwekkend’. ‘Het lijkt wel een politiestaat.’

In reactie zegt de politie dat het doel van de gegevensverzameling ‘zeer algemeen’ wordt vastgelegd, bijvoorbeeld ‘ter handhaving van de rechtsorde in een bepaald geval’, en dat er geen specifiek beleid is voor het opvragen van persoonsgegevens van demonstranten. Gegevens van familieleden worden opgevraagd als de demonstranten eerder bijvoorbeeld schuldig waren aan ernstige openbare-ordeverstoringen, zegt de politie. Toch worden ook familieleden van nooit veroordeelde demonstranten opgezocht.

‘De technologie is er, het is heel gemakkelijk voor de politie om steeds sneller en eerder mensen op te zoeken’, zegt Marc Schuilenburg, hoogleraar digital surveillance aan de Erasmus Universiteit. ‘Maar zeker omdat het hier om een grondrecht gaat, moet de politie daarbij terughoudend zijn. Als ze bij iedereen zelfs familieleden opzoeken, blijkt dat ze dat niet zijn.’

Uit de 67 BRP-dossiers blijkt bovendien dat vier demonstranten in het systeem staan van een zogenoemd ‘veiligheidshuis’. Dat is een overleg waarin politie, gemeente en justitie de dossiers van burgers bespreken die vermoedelijk betrokken zijn bij ernstige criminaliteit, huiselijk geweld of radicalisering.

Een van hen kreeg onaangekondigd bezoek van een psycholoog van het veiligheidshuis. ‘Vreedzame demonstranten die hun mening uiten zouden nooit in zulke systemen terecht mogen komen’, zegt hoogleraar Schermer.

Het is al langer een probleem dat de politie niet goed bijhoudt wie er bij welke gegevens kan. Uit eerdere berichtgeving van Trouw bleek al dat de politie onnodig veel gegevens bijhoudt van burgers.

Dit is het eerste artikel van de Masterclass onderzoeksjournalistiek 2022/2023, georganiseerd door Investico en De Groene Amsterdammer. Vijf redacteuren onderzochten gedurende zes maanden hoe het in Nederland steeds lastiger wordt om te demonstreren. De komende weken zullen meer publicaties volgen.

Ga naar platform-investico.nl om onze instructies te vinden om je eigen BRP-dossier op te vragen.