Zestiende-eeuws rationalisme

Ruben Stefan Buys, De kunst van het weldenken. Lekenfilosofie en volkstalig rationalisme in de Nederlanden (1550-1600). € 42,50

Twee boeken die ik vrijwel gelijktijdig las waren het nieuwe boek van Jonathan Israel, A Revolution of the Mind (zie mijn recensie van vorige week), en van de jonge historicus en filosoof Ruben Buys diens dissertatie De kunst van het weldenken: Lekenfilosofie en volkstalig rationalisme in de Nederlanden (1550-1600). Een groter verschil dan tussen deze twee boeken is nauwelijks mogelijk.
De inmiddels wereldberoemde Israel schreef een politiek pamflet waarin hij de geschiedenis in een ideologisch keurslijf probeert te persen en alles wat daar niet in past rücksichtslos amputeert en op de vuilnisbelt der historie dumpt. De door hem bejubelde moderniteit begon met het rationalisme van Spinoza, en alles wat daar vóór is gebeurd speelt geen enkele rol. Iedereen die afweek van de zogenaamde Radicale Verlichting pleegde verraad aan de rede en deugde dus niet.
Vergeleken met dit geweld is het boek van Buys een verademing. Niet alleen omdat hij het historisch materiaal met veel meer respect en empathie bejegent, maar ook omdat hij laat zien dat het natuurlijk enorme flauwekul is om te doen alsof de Radicale Verlichting uit het niets ontstond. Buys traceert de ontwikkeling van een filosofische traditie die niet alleen sterk gericht was op de betekenis die de rede had voor het streven naar het goede leven, maar waarover ook in de volkstaal geschreven werd, zodat die zich veel breder kon verspreiden dan de Latijnse geschriften van de grote geleerden.
Al vroeg ontstond in de Nederlanden onder de stedelijke elite een moraal waarin zelfwerkzaamheid en morele verbetering centraal stonden. Wie de rede goed gebruikte zou tot het ware inzicht komen, en wist vervolgens hoe hij het goede leven moest leiden. Buys gaat hierbij helemaal terug naar Jacob van Maerlant en Jan van Boendale, maar concentreert zich vervolgens op de zestiende eeuw, toen Dirck Volckertsz Coornhert zich ontpopte tot de meest welluidende en consequente woordvoerder van dit ‘volkstalige rationalisme’.
Buys laat duidelijk zien hoe bepaalde inzichten in de Middeleeuwen ontstonden en zich vervolgens in het humanisme van de Renaissance verder ontwikkelden, waarna ze weer invloed uitoefenden op het filosofische denken in de zeventiende eeuw. Waar Israel het laat afweten slaagt Buys met glans.

Ruben Buys, De kunst van het weldenken: Lekenfilosofie en volkstalig rationalisme in de Nederlanden (1550-1600). Amsterdam University Press, 318 blz., € 42,50