Muziek

‘Zij die Tamashek spreken’

Muziek Tinariwen

Sinds 2001 wordt in de oase van Essakane in Noord-Mali, op vijf uur rijden van Timboektoe, in het eerste weekend van januari een festival georganiseerd: Le Festival au Désert_._ De groeiende internationale faam van dit festival gaat gelijk op met die van Tinariwen. Deze groep geldt inmiddels als de meest bekende ambassadeur van het festival en de cultuur van de Toearegs die men ermee wil uitdragen. Tinariwens missie – zo mag je het wel noemen – de Toearegcultuur onder de aandacht te brengen, is onlosmakelijk verbonden met de netelige situatie van de Berbervolkeren. Om precies te zijn: Toeareg is de verzamelnaam voor de Berberstammen in de Sahara. Tinariwen behoort tot de Tamashek, van Kel Tamashek, zij die Tamashek spreken, een specifieke Berberstam die in Mali, Algerije en Mauritanië een nomadisch bestaan leidt. Men kan het typische gipsyproblematiek noemen die de Toearegs parten speelt: het nomadische bestaan staat onder druk, niet alleen om de gebruikelijke politieke en sociaal-culturele redenen, maar ook vanwege ecologische oorzaken. Door de oprukkende woestijn worden vruchtbare gronden steeds schaarser. Periodiek vallen er gewapende conflicten te betreuren, vaak in directe samenhang met hongersnood en wanhoop. In 1973 zorgde een immense droogte ervoor dat veel Toearegs Mali ontvluchtten, richting Algerije, Mauritanië, Libië en Burkina Faso. Ook in de jaren negentig voerde men een verbitterde strijd met het Malinese leger. Het festival van Essakane komt deels voort uit een in 1996 in Timboektoe gesloten bestand.

Cultureel gezien is het noorden in de Malinese perceptie onontgonnen terrein, en onbekend maakt onbemind. Daarom heeft Le Festival au Désert naast de exotische attractie voor de buitenlandse bezoekers ook een intern-Malinese functie, als cultureel scharnierpunt tussen het noorden en het zuiden. Men beseft in toenemende mate dat naast de klinkende griotcultuur van het zuiden er nog veel meer opwindende muziek en cultuur in het land te vinden is.

Tinariwen ontstond in 1979 in Tamanrasset, in het zuiden van Algerije. Tamanrasset geldt als de ‘hoofdstad’ van de Toearegs. Een jaar later brachten de leden van Tinariwen een jaar door in een militair trainingskamp in Libië, een episode waarover men alleen in het vage spreekt. Kadafi had grote territoriale ambities in de woestijnen van Noord-Afrika, niet in het minst vanwege de aanwezige natuurlijke grondstoffen. In de militaire trainingskampen konden vooral jonge Toearegs zichzelf bekwamen in de gewapende strijd. Als een te bereiken oase werd de jongeren de gedroomde onafhankelijke staat voor de Toearegs, Azawad genaamd, voorgespiegeld.

Pas toen het begon te dagen dat Kadafi niet noodzakelijkerwijs de belangen van de Toearegs als voornaamste aandachtspunt zag, keerde men gedesillusioneerd terug naar de Malinese democratie. Om hun schouders hingen inmiddels de elektrische gitaren die ze in de kampen hadden leren bespelen. In de kampen hadden de Toearegs de rebellie van rock-’n-roll leren kennen: niet alleen Jimi Hendrix en Led Zeppelin, maar ook de emancipatoire muziek van Nass el Ghiwane en Bob Marley, muziek waarvan de poëtisch geformuleerde en opruiende verzetsgeest hun onmiddellijk aansprak. Traditionele Toearegmuziek die vroeger met behulp van tindé (percussie) en imzad (éénsnarige luit) werd gespeeld, werd door Tinariwen (en vele andere groepen) vertaald naar de elektrische gitaar. Een nieuw genre ontstond: tishoumaren, verzetsmuziek, de soundtrack van hun jaren in exil. De muziek van Tinariwen nu bestaat uit meeslepende ritmes, die begrijpelijk met kamelengalop in verband worden gebracht, plus een even vloeiende als complexe opeenstapeling van elektrische gitaarpartijen. Alles bijeengehouden door de grote urgentie waarmee deze mannen hun getroebleerde bestaan weten te sublimeren in muziek.

‘De woestijn heeft iets metafysisch, transcendents. Daar is de hele kosmos tot een paar elementen gereduceerd, tot zand, zon, sterren in de nachten, stilte, hitte overdag. Je hebt een hemd, sandalen, iets heel gewoons te eten, een beetje te drinken, eenvoudiger kan niet. Er is niets tussen jou en God, jou en het heelal.’ Aldus Ryszard Kapuscinski in Lapidarium: Observaties van een wereldreiziger. Iets van de uitgebeende muziek van Tinariwen, noem het een meedogenloze, metafysische kwaliteit, moet wel voortkomen uit deze authentieke kern.

Op de burelen van Tinariwens Franse platenmaatschappij in Parijs sprak ik met zanger en gitarist Ibrahim, in een Babylonische taalorgie van Frans, Engels en Tamashek.

Zijn er connecties met de Berbermuziek van de Westelijke Sahara? Is er een gedeelde Berbercultuur in Noord-Afrika?

Ibrahim: ‘Er is zeker een sterke cultuurhistorische verwantschap tussen de verschillende Berberstammen. Het wordt door de hele regio ervaren als een consistent geheel. Toen we onlangs in Agadir, Marokko, een concert gaven, werden we ook daar zeer enthousiast ontvangen. Het bleek een ware manifestatie van algemene Berbertrots. Als we in Frankrijk spelen, is in het publiek altijd een grote Berberafvaardiging aanwezig. Maar de Tamashek waartoe wij behoren onderscheiden zich op een belangrijke manier van de vele andere Toeareg_-tribes:_ de Tamashek zijn schatbewaarders van een traditie die het minst door koloniale of andere factoren is bijgekleurd. Zo is het Tifinaq samen met het Amhaars – Ethiopisch – een van de weinige antieke schriftculturen die op het Afrikaanse continent zijn ontstaan en nog steeds worden gebruikt. De Tamashekcultuur is zo vitaal dat men zich veel minder dan bijvoorbeeld de Kabylische cultuur zorgen maakt over verwatering door andere culturele invloeden.’

Wie ontfermt zich over de geschiedenis? Wordt de Tamashekcultuur gearchiveerd in muzikale vertellingen?

‘Het waren voornamelijk de maraboets – de nomadische schriftgeleerden – die naast Tamashek ook Arabisch spraken, niet alleen om hun kennis van de koran te verdiepen, maar ook om de geschiedenis vast te leggen. De Tamashekcultuur is millennia oud. De Arabische culturele invloed en het islamitische geloof dateren van veel later; de Arabieren troffen bij de Tamashek een hoogwaardige, animistische cultuur aan. De Tamashek beschikken over een rijke, poëtische traditie en een volwaardige kosmologie, waar pas veel later als het ware de islam overheen werd gedrapeerd. In de kern is het een geheel eigen natuurfilosofie, nauw verbonden met het bestaan in de Sahara. Overigens is in 1995 in de buurt van Gao nog een kamp door het Malinese leger aangevallen, waarbij veel historische bronnen zijn vernietigd.’

Met dank aan Andy Morgan

http://www.myspace.com/tinariwen

Tinariwen. Melkweg, Amsterdam, 2 april. Cd’s: The Radio Tisdas Sessions (Wayward/Wrasse, 2004), Amassakoul (Emma/Wrasse, 2004), Aman Iman (Independiente/Skycap/Lowlands, 2007)


wmode=“transparent”>