Column

Zijn onze kinderen losers?

Waarom ‘tijgermoeder’ Amy Chua aan onze grootste angst appeleert.

‘STUK VUIL’, dat was voor veel lezers al over de grens. Welke moeder maakt haar kind nu publiekelijk voor vuilnis uit? Andere lezers struikelden vooral over de passage waarin tijgermoeder Amy Chua beschrijft hoe ze haar jongste dochter Lulu dwingt het pianostuk Het witte ezeltje onder de knie te krijgen. Dwang, dreigementen - 'vier jaar geen verjaardagsfeestje’ - en emotionele chantage: alle wapens worden uit de kast gehaald.
Maar de meeste lezers verklaarden Chua voor gek, of erger nog, voor monster, toen het over de verjaardagskaarten ging. Dat ging zo: papa Jed is haar verjaardag vergeten, hij reserveert in allerijl een 'heel matig’ Italiaans restaurant en heeft hun dochtertjes van, toen, vier en zeven, snel een verjaardagskaart laten maken. Als Lulu haar de kaart geeft - 'eigenlijk was het meer een kreukelig vel papier dat slordig in tweeën was gevouwen’ - zegt Chua: 'Ik wil ’m niet.’ En nadat ze heeft uitgeweid over de grootse partijtjes die ze altijd voor hen organiseert, sluit ze af met: 'Ik verdien beter dan dit. Dus ik weiger dit te accepteren.’ De kaart van oudste dochter Sophia is trouwens geen haar beter en wordt ook koeltjes terug gegeven.
Sinds The Washington Post begin januari onder de kop 'Why Chinese Mothers Are Superior’ een fragment afdrukte uit Amy Chua’s Battle Hymn of the Tiger Mother is het boek het gespreksonderwerp tussen ouders op het schoolplein, in de speeltuin, op feestjes, ja, waar eigenlijk niet. Binnen een week was de voorpublicatie meer dan een miljoen keer online gelezen, kwamen er meer dan zevenduizend reacties binnen bij de krant en stroomde ook Chua’s eigen inbox vol. Ze werd uitgemaakt voor hardvochtig, ontaard, gevoelloos. Mensen bestempelden haar manier van opvoeden als kindermishandeling, noemden haar 'de slechtste moeder ooit’ en vonden dat ze gearresteerd moest worden. Natuurlijk kreeg ze ook een aantal anonieme doodbedreigingen. En lezers wisselden dus met elkaar uit wat de meest liefdeloze passages waren uit het boek, dat inmiddels de bestsellerlijsten bestormde.
Er waren ook positieve reacties, van ouders die vonden dat Chua weliswaar overdreef, maar dat er in principe niets mis is met ouderlijke ambitie. Psychologen en pedagogen wierpen zich in het debat. Migrantenkinderen van alle etniciteiten herkenden veel van Chua’s methoden: zo waren zij zelf ook opgevoed. En vooral Chinees-Amerikanen roerden zich, omdat Chua in hun ogen alle stereotypen over Aziatische Amerikanen bevestigde. 'Ouders als Amy Chua zijn de reden waarom Chinees-Amerikanen als ik in therapie zijn’, schreef Betty Ming Liu, docente aan de New York University.
Deze nationale, en ondertussen ook internationale opwinding moet Amy Chua, 46 jaar oud en hoogleraar recht aan Yale, schrijfster van gewaardeerde boeken over democratie en vrije markt en de opkomst en ondergang van wereldmachten, hebben overdonderd. Ze woont met haar joodse man Jed Rubenfeld, ook hoogleraar aan Yale, twee dochters en twee wanstaltige witte pluishonden in een rustig huis in New Haven, Connecticut, en opeens bevond ze zich in het oog van de media-orkaan. En dus krabbelde ze in het ene na het andere tv-programma een stapje terug. Haar boek was geen opvoedingsgids, stelde ze, maar een 'memoir’, waarna The New Yorker opmerkte dat, somehow, haar eigen uitgever dat ook niet doorhad, gezien de grote letters op de achterflap: How to Be a Tiger Mother. Ze stak juist de draak met zichzelf, het boek zat vol zelfspot, en hoewel allerlei critici ook dat betwisten, klopt het: Chua is geestig en ze maakt onvermijdelijk een karikatuur van zichzelf. Bovendien laat ze eerlijk zien dat ze verliest van haar rebellerende dochter Lulu: zij mag haar viool eraan geven.
De hamvraag is natuurlijk waarom het Strijdlied van de tijgermoeder zo'n storm veroorzaakte. Veel Amerikaanse commentatoren zijn het daar eigenlijk wel over eens: het is de geopolitieke subtekst die het verschil maakt. Was, schrijft The New Yorker, een zelfde soort verhaal verteld door een Hongaarse of Oostenrijkse Übermutter, dan was het windstil gebleven. Chua’s extreme pedagogiek doet onvermijdelijk denken aan de opkomst van het Oosten en het afglijden van het Westen. Elke dag staan er in de Amerikaanse kranten berichten over bedrijven die diensten outsourcen naar China - en Amerikanen ontslaan. De Chinese economie is booming, de Amerikaanse hapert.
Chua appelleert aan de angst dat Amerika, en breder: het Westen, wel eens niet de winnaar van de globalisering zou kunnen zijn, en dat vooral onze kinderen dat gaan merken. Geen wonder dat op verschillende plaatsen de laatste PISA-ranglijsten (Program for International Student Assessment) erbij worden gehaald, waarbij scholieren uit Shanghai voor het eerst hadden meegedaan aan de testen. Zowel op de leesvaardigheids- als de wiskundeschaal stonden de Chinezen opeens nummer één; de top-vijf werd verder bezet door Zuid-Korea, Hongkong, Japan en Singapore. En Amerika? Dat stond zeventiende bij lezen en 31ste bij wiskunde. (Ter vergelijking: Nederland behaalde respectievelijk de tiende en de elfde plaats.)
Zijn wij westerlingen, zonder dat we het doorhebben, het 'vuilnis’ waar Chua het over heeft? Of 'losers’, op onze 'eigen, speciale manier’? In ieder geval wijzen onderzoeken erop dat Amerikanen excelleren in zelfbewustzijn, maar dat hun prestaties niet navenant zijn. Bij leerlingen uit Singapore is dat precies omgekeerd: ze presteren veel beter dan ze denken dat ze doen. Leidt onze opvoeding, met al dat respect voor de kinderziel inderdaad tot A Nation of Wimps, zoals het veelbesproken boek van Hara Estroff Marano uit 2008 heette?
Er is geruststellend nieuws, en dat komt ook uit China. Daar verschijnen de laatste jaren juist boeken die ouders aanmoedigen de onafhankelijkheid en het zelfvertrouwen van hun kinderen te voeden. Vooral de groeiende stedelijke middenklasse verslindt boeken als Een goede moeder is beter dan een goede lerares en Begrip voor de sensitieve periode van kinderen. De schrijver Fang Gang bepleit zelfs in zijn Mijn kind is een gemiddelde leerling dat Chinezen hun fixatie voor de beste schoolprestaties en rangordes moeten loslaten, want die leiden niet vanzelfsprekend tot een gelukkig en succesvol leven.
Inmiddels is ook de 'memoir’ van Chua in China verschenen. De titel luidt: Moeder zijn in Amerika. Chinese lezers vinden het boek stereotiep, cru, maar bovenal ouderwets. In de South China Morning Post, een Engelstalige krant uit Hongkong, stond een veelzeggende cartoon: vader, moeder en onwillig jongetje zitten samen in de keuken, het kind heeft nog niets van zijn ontbijt gegeten en de vader zegt: 'Als je het niet opeet, laten we je adopteren door Amy Chua.’