Zijnsleer van brons

Het door het Kroller-Muller museum zojuist verworven bronzen ei van Constantin Brancusi is van een cycladische schoonheid: sereen, universeel, archaisch. Deze ovalen vorm is de ontologie zelve, een pure zijnsleer van brons. Als volume is deze vrucht der beeldhouwkunst zijn prijs van miljoenen per definitie meer dan waard. Het is alleen de vraag of haar opperhuid dat ook is, maar daarover straks meer.

Het ei vormt het hoogtepunt van Brancusi’s achttien jaar durende zoektocht naar de essentie van het menselijk hoofd. Letterlijk: de hoofdvorm. Wat begon als een dramatische weergave van een emotie, in het werk Lijden uit 1907, wat hem voerde langs het mythische beeld van Prometheus (1911) als de oorsprong van de menselijke beschaving, wat hem bracht tot dag een van het bestaan, in het werk De boreling (1915), resulteerde in de 0 graden Kelvin van de burcht van het denken: het hoofd.
Het komt vaker voor: de beeldhouwer zoekt en zoekt, werkt en werkt, vormt en vormt, en hij komt uit op Het begin van de wereld, zoals de titel luidt. Het ei is een logisch gevolg van de scheppingskracht der natuur. Door de abstractie kan deze kop een op zichzelf staande waarde krijgen, zonder dat je de romp ooit mist.
Talloos zijn de waarderende woorden die de kunstgeschiedenis voor Brancusi en zijn Odyssee overheeft. Zijn primitivisme is een nobele kracht. Zijn spiritualiteit kan ons tot op heden gidsen. Het werk van deze Frans-Roemeense kunstenaar was de avant-garde van zijn tijd ver vooruit. Een tijdloos genie, een aan elke subjectiviteit ontstegen grootheid. Zijn vormbeheersing maakt het vermoeden van een universele harmonie tot een empirische waarheid. Zijn liefde voor het materiaal, marmer en brons, legt alchemistische geheimen bloot alsof het gemeenplaatsen zijn. Klassieke schoonheid en objectiverende vormwil blijken elkaars gelijke. Brancusi’s werk stijgt zover boven een concrete betekenis uit dat, o ironie, de douane van de Verenigde Staten zijn werk niet als kunst maar als metaalimport wenste te beschouwen. Dat is pas grensoverschrijding! Zo'n beeld beeldt niet af, maar beeldt.
Het exemplaar van Het begin van de wereld waarop het Kroller- Muller de hand heeft weten te leggen, lijkt me geen teken van, maar eerder een herinnering aan dit grootse project. Hoewel er alles aan wordt gedaan door middel van isolement-ondersteunende maatregelen, is dit ei wel mooi, maar het krijgt niet de ontheffing van het smaakoordeel. Het ligt nu te pronken in een vitrine van H. P. Berlage, midden in een zaaltje op een kruispunt van wegen. Het licht is goed, de afstand in orde. Als je goed kijkt, zie je corrosie, met boeiende kleurschakeringen.
Maar juist deze aanslag door vadertje tijd spreekt de aanspraak op het perfect tijdeloze tegen. Het zou mij niet verbazen wanneer iemand zou vaststellen dat dit een minder exemplaar is. De versie die in het Parijse museum voor Moderne Kunst te zien is, lijkt mij althans dichter in de buurt van Brancusi’s bedoelingen te komen dan die in Otterlo. De kunstenaar stond bekend om zijn eindeloze polijstwerk, maar deze labeur is hier niet meer goed te zien. Daardoor ontbreekt het spel der reflecties, de strijd tussen licht en duisternis. Daardoor is dit ei eigenlijk niet archaisch, maar prehistorisch. Het is eerder een gedateerd fossiel dan het bedoelde zicht op de eeuwigheid.
Het museum heeft dit ook begrepen, zo lijkt het. Ik ben geen expert, maar ik vermoed dat glansrestauratie zeer moeilijk zou zijn. Gelukkig bieden de woorden van de kunstenaar uitkomst. Naar eigen zeggen hield hij ervan dit ei in zijn schoot te koesteren, de handen strelend over de huid. Dit werk is dus ook, zij het literair, op te vatten als een plezier voor de tastzin. Omdat je dit bij zoveel bezoek niet letterlijk kunt nemen, is er een list bedacht. Een kunstenaar zal een sofa ontwerpen waarop het ei zal rusten. Als er dan toch een sokkel voor dit werk moet komen, dan maar beter een die zijn ongewilde zinnelijkheid benadrukt. Maar dan toch ook een die zijn universele karakter ondersteunt. Ik ben benieuwd wie dat werk tot een goed einde brengt.