Profiel: Mohamed Al Tayeb

Zingen wat gezegd moet worden

Toen de Soedanese zanger Mohamed Al Tayeb niet voor de regering wilde zingen, keerde deze zich tegen hem. In Nederland probeert hij in vrijheid een nieuw leven op te bouwen.

Mohamed Al Tayeb in Amsterdam, 2020 © Jean-Pierre Jans / ANP

Mohamed Al Tayeb wil zijn Turkse thee zonder suiker. O, die komt al zonder. ‘Mooi. Ja, een kleine thee. Dank je wel.’ Voor hem op tafel ligt een van zijn voorgedraaide shaggies en hij kijkt uit over de Sloterplas. Hij heeft een zandkleurige pet op en draagt een spijkerjasje over zijn gestreepte overhemd. ‘Gezelliggggg! Goedemorgen. Goed. Zonder suiker.’ Hij oefent af en toe de Nederlandse lessen in de praktijk. Hij wil zo snel mogelijk de taal leren zodat hij dichter bij het Nederlandse publiek komt te staan. Natuurlijk, muziek is universeel, maar het helpt als degenen die luisteren zich erin herkennen en de boodschap begrijpen. Hij zegt: ‘Ik moet echt integreren.’

Nederland is een prachtig land, de mensen zijn geweldig. Er is altijd ruimte voor jou, iedereen respecteert elkaar. Tayeb heeft in de drie jaar dat hij hier nu is zichzelf leren kennen, is in Nederland vrienden geworden met zichzelf. Met deze gast (hij tikt op zijn eigen borst) heeft hij nooit eerder zulke lange gesprekken gehad; in Soedan was altijd afleiding waardoor hij daar niet aan toe kwam. In Nederland mag je op jezelf zijn, is er respect voor privacy. Soms is het hier eenzaam en daarom houdt niet iedereen ervan. Tayeb wordt er erg productief van, want hij is een sociaal dier en zoekt dan afleiding in muziek maken met andere artiesten. ‘Staat de dictafoon al aan? Dit ga je terugluisteren? HALLO, HOE HOE GAAT HET?’

Maar goed, waar waren we gebleven? O ja, zijn familie. Of zijn ouders zijn muziek mooi vinden? Hij begint keihard te lachen. ‘Natuurlijk niet.’ Hij komt uit een conservatief nest, je stem gebruik je alleen om de koran te reciteren. Niet voor zoiets zondigs als muziek. Of ze trots op hem zijn? Geen idee, daar wordt niet over gepraat. Eén keer maar, toen de vader van Tayeb een bus binnenstapte waar uit een telefoon een nummer van zijn zoon schalde. De vrouw die naast hem zat, zei: ‘De zanger woont hier in de wijk en zijn familie komt oorspronkelijk uit een ander deel van het land.’ ‘Wat’, zei zijn vader. ‘Hier?’ ‘Ja’, zei de vrouw. ‘Hier.’ Dat was het, het enige gesprek over zijn muziekcarrière met een van zijn ouders. Dus of ze trots zijn? Hij heeft geen idee.

Tayeb maakte regelmatig hetzelfde mee in Soedan, bijvoorbeeld toen hij aan het verhuizen was en een busje met chauffeur inhuurde. Ook uit zijn telefoon kwam een liedje dat Tayeb zong bij de Arabische versie van The Voice, maar hij werd zelf niet herkend. ‘De chauffeur begon over een andere Soedanese zanger en had geen idee wie ik was.’

Meedoen aan de talentenjacht in 2015 was een bijzondere ervaring. Hij vloog voor elke uitzending naar Libanon en werd bekend in de hele Arabische wereld. Hij zat in het team van de Egyptische superster Sherine. Hoe bekend hij is in zijn vaderland? ‘Je moet het zo zien’, zegt Tayeb. ‘Soedan heeft geen middenklasse, alleen superrijken en een enorme onderklasse. Ja, er is veel armoede. Ik dacht dat alleen de rijken The Voice zouden kijken, omdat zij de tijd en middelen hebben, maar daar heb ik me in vergist.’ Alleen op YouTube is zijn auditie al zeventien miljoen keer bekeken en hij weet dat het bijna allemaal op telefoons gebeurde. ‘Wij zijn simpele mensen en als iemand dan over de grens succes heeft, is dat een hele prestatie voor iemand uit Soedan. Iedereen wil daar dan alles van weten.’

Mohamed Al Tayeb in de Arabische The Voice, 2015 © Foto’s Mohamed Al Tayeb

Dat was in 2015 en tot dat moment was er nog niet heel veel aan de hand. Tayeb was als student weleens opgepakt tijdens protesten op de universiteit waar hij electronic engineering studeerde, toen de kosten voor het openbaar vervoer van vijftig naar zeventig cent stegen. Hij maakte ook al nummers met verborgen politieke boodschappen. En echt doorbreken als muzikant was vrijwel onmogelijk in een land waar de sharia van kracht is en je alleen in zalen van de overheid mag optreden met goedgekeurde muziek. Maar de grote problemen begonnen door zijn plotselinge bekendheid na zijn televisieoptredens. De machthebbers wilden hem graag voor hun karretje spannen. Of hij geen baan wilde bij de broer van president al-Bashir? Of een keer optreden? Nee, met de regering die al vanaf 1989 een schrikbewind voerde, wilde hij niks te maken hebben. Vanaf dat moment werd hij in de gaten gehouden en tegengewerkt en in 2017 bracht hij een nummer uit dat hem nog meer in de problemen bracht. ‘Veel mensen die ineens populair worden als artiest zingen liedjes over de liefde en houden zich bezig met showbizz en dat soort zaken. Mijn lied was een rulebreaker. Ik brak voor het eerst de regels, ik deed iets wat niet mocht.’

Het liedje ging namelijk over zijn steun aan Zuid-Soedan, dat toen zo’n zes jaar onafhankelijk was van Soedan na een lange geschiedenis van burgeroorlogen. In het zuiden wonen vergeleken met de rest van Soedan veel christenen en dat is ook een van de redenen dat ze zich hebben afgescheiden. ‘Er zijn echt afschuwelijke verhalen over aanslagen op kerken en andere slachtpartijen in het zuiden. Omdat ze een ander geloof hebben en omdat ze worden gezien als “jungle people”.’

Tayeb wilde de mensen daar steunen, ook omdat hij zelf twee christelijke bandleden had. Het is in Soedan moeilijk om muzikanten te vinden, maar kerkgangers worden opgevoed met muziek en zij weten om te gaan met instrumenten. ‘Ik woonde in een erg conservatieve buurt in de hoofdstad toen dat nummer uitkwam. Mensen wisten ervan, het ging rond en werd me niet in dank afgenomen.’ Door het lied kwam hij mede in de problemen. Wat was de tekst? Hij zal het proberen letterlijk te vertalen. Wat losse zinnen: ‘Je bent een ster. De wensen komen naar onze wereld. Je bent de maan in de hoge en lange weg. Ik heb veel dromen, daar. Jij koos ervoor om het licht op mij te schijnen.’ Voor de goede verstaander is dit een steunbetuiging aan het zuiden. De mensen zijn daar lang, vandaar ‘lange weg’. In Soedan, en zeker in Soedanese muziek, wordt de boodschap altijd verpakt. Daarin wordt niks rechtstreeks gezegd en al helemaal niet als het politiek is. Alles gaat omfloerst. Dat krijg je in een land waar dictators heel lang aan de macht zijn geweest, zegt Tayeb. O, wacht. Hoe heet die witte vogel daar aan de oever van de plas. Een meeuw? ‘Dat was het eerste dier ik zag toen ik in Nederland voor het eerst het vliegveld uit liep. Ik dacht: wat is dat voor rare, grote vogel? Die heb je niet in Soedan.’

‘Toen ik hoorde dat er in Nederland geen taboeonderwerpen zijn, zei ik: kan ik hier echt over alles praten? Echt alles?’

I n 2018 was hij weer eens opgepakt, drie dagen na een demonstratie, en in een van de beruchtste gevangenissen van het land gegooid, in de hoofdstad. Tayeb was met anderen de straat op gegaan om te demonstreren tegen het feit dat ruim negentig procent van het overheidsbudget besteed wordt aan veiligheid. Ze vonden dat in een land dat veel armoede kent, het geld een betere bestemming verdiende. ‘We protesteerden met zo’n vijfhonderd mensen, geen enorme massa, maar de regering was erg bang omdat het allemaal intellectuelen waren. Het is voor Nederlanders moeilijk voor te stellen, maar de demonstratie was al twee weken eerder aangekondigd waardoor de veiligheidsdiensten het plein had laten vollopen met rioolwater. Ongelooflijk, hè? Toen zijn we maar ergens anders gaan staan.’

Hoewel hij maar een paar dagen vastzat, werd hij wel aan het denken gezet. ‘Je bent daar niks waard en hebt geen idee of het ochtend of nacht is. Ik zat er met journalisten, muzikanten en andere intellectuelen. Toen wist ik: als ik hieruit kom, moet ik het land uit.’

Het plan was om naar Londen te gaan, omdat hij dacht dat de mensen daar zijn land zouden kennen als oude kolonisator en hij makkelijk asiel zou krijgen, en hij was in contact gebracht met iemand die de juiste mensen kende. Enkele dagen voordat hij zou vertrekken ging hij naar zijn ouders, die niks wisten van zijn plannen om te vluchten. Het was een raar afscheid.

Pas op het vliegveld vlak voor vertrek belde hij zijn familie om te vertellen dat hij op het punt stond naar Londen af te reizen. ‘Mijn moeder was blij. Ze dacht: eindelijk heb je iets goeds gedaan in je leven. Ze wil dat ik me verre houd van politiek en muziek en dat ik ga promoveren of verder studeren. Niemand probeerde het uit mijn hoofd te praten, omdat ze wisten dat ik gevaar liep.’

Samen met twee anderen kwam hij voor een tussenstop in Amsterdam terecht en op Schiphol werd besloten om hier te blijven. Hij en een andere man werden naar een huis in Amsterdam gebracht, Tayeb had geen idee waar of bij wie, en na twee dagen zeiden de smokkelaars dat hij hier maar asiel moest aanvragen. ‘Toen belde ik iemand in Utrecht die ik toevallig kende en hij was zo verrast dat ik in Nederland was. “Wat doe jij hier?” Het eerste advies dat hij me gaf was dat ik niet hier moest blijven om asiel aan te vragen, omdat Nederland het land is met een van de strengste regels; hier zou het echt niet lukken. Ik had geen idee, dus ik heb het toch maar gedaan.’

© Foto’s Mohamed Al Tayeb

Hij heeft nog contact met mensen in Soedan. Met zijn familie en vrienden, uiteraard, maar ook met andere muzikanten. Ze maken nog steeds muziek samen en videoclips, dat gaat prima via internet, al wil niet iedereen die daar nog zit bij naam genoemd worden in de aftiteling. Tayeb voelt zich in Nederland vrijer dan ooit en zijn muziek is minder omfloerst. In de nummers die hij schrijft houdt hij zich niet meer in. Het gaat met veel gevoel over bloed dat vloeit, over de Nijl die de pijn overnam, dat ze de beweging niet kunnen doden en ze sterker zullen worden door hun kogels. Hij weet nu hoe het is om je echt uit te kunnen spreken.

Hij volgt het nieuws uit zijn thuisland op de voet. Net voordat hij naar de Sloterplas fietste vanuit het azc zag hij op een Soedanese nieuwssite dat er door het hele land actie wordt gevoerd en dat er twee journalisten zijn opgepakt. Het is vandaag precies 31 jaar geleden dat Omar al-Bashir aan de macht kwam door een staatsgreep en dat blijft een beladen datum, ook al is de gewezen dictator afgezet. Mensen aan de linkerzijde van het politieke spectrum willen dat de afspraken die zijn gemaakt toen al-Bashir zijn macht verloor worden nageleefd. Daarom zijn ze nu in alle steden actie aan het voeren. Zou hij zich bij de demonstranten hebben aangesloten? Hij twijfelt. ‘Ik denk dat zelfs als ik daar was, ik misschien niet mee had gedaan. Iedereen probeert verandering teweeg te brengen op zijn eigen wijze en ik draag bij door muziek te maken. Daarmee bereik ik een groot publiek (alleen al op Instagram heeft hij ruim 45.000 volgers – re) en dat kan ik ook doen vanuit Nederland.’ Hij zit ook niet bij een beweging en er is ook geen organisatie in Soedan waarmee hij zich verwant voelt. ‘Ik zit bij de groep van mensen die laten horen wat gezegd moet worden, zodat ze daar ook in vrijheid kunnen leven.’

Tayeb wil één ding duidelijk maken: Soedan is prachtig, een mooi land met ontzettend gastvrije mensen, ongerepte natuur en onontdekte toeristische attracties. ‘Als je daarheen gaat, ben je helemaal alleen; er komen nu helemaal geen toeristen en al helemaal niet uit het buitenland.’ Als hij iemand uit Nederland mocht meenemen naar Soedan, zou hij misschien wel naar het eiland in de Nijl gaan in het noorden van het land, waar hij eens was om een videoclip te schieten. Dan moet je vanuit de hoofdstad Khartoem eerst acht uur in een bus zitten over asfalt, dan nog twee uur over een iets minder goed begaanbare weg om vervolgens aan te komen bij de pont. ‘Die kun je beter niet missen, want hij gaat eens per week. En zwemmen zou ik ook niet aanraden: er zijn daar veel krokodillen.’ Die worden op het eiland ook gegeten (‘het schijnt naar kip te smaken’) en alle huizen hebben er een krokodillenkop boven de deur hangen. Er woonden Nubiërs toen het eiland onderdeel was van het Koesj-rijk. ‘Er liggen allemaal graven uit die tijd, maar die zijn leeggehaald omdat er ook goud in lag. Ook zo’n land is Soedan.’

‘Al-Bashir greep een vers uit de koran aan om demonstranten te vermoorden. Ze gebruikten het geloof tegen ons’

Hij hoopt dat toeristen ooit zijn land leren kennen. Voor hen heeft hij een advies: ‘Als je daar bent moet je met geen woord over de politieke situatie van het land praten. Gewoon, voor de zekerheid.’ En nu hij toch adviezen geeft: je moet het ook niet over de islam hebben of over zaken als de lhbtiq+-gemeenschap, want dan kun je mensen beledigen. ‘Dat heeft natuurlijk alles met religie te maken, waardoor dat soort onderwerpen taboe zijn. Soedan is een mysterieus land, ook omdat de mensen niet heel open zijn en niet overal over praten.’ Dat was gek toen hij hier in Nederland kwam en er werd gezegd dat er geen taboeonderwerpen zijn. ‘Toen ik dat voor het eerste hoorde, zei ik: kan ik hier echt over alles praten? Echt alles?’ Alcohol hoef je niet te verwachten tijdens de vakantie in Soedan. ‘Als je daarmee wordt gepakt, moet je minstens een jaar de gevangenis in en krijg je veertig klappen. O, ik heb ook veel klappen gehad, het hoort bij de cultuur, maar nooit vanwege de drank.’

Tayeb weet dat hij vanuit Soedan in de gaten wordt gehouden. Hij maakte het nummer Sumood dat gaat over de slachtpartij door regeringstroepen in 2019. Dictator Omar al-Bashir was net afgezet, maar de nieuwe machthebbers bleken niet veel beter en tegen de afspraak in bleven de militairen aan de macht zonder dat er burgers in de regering kwamen. En dus werd er actie gevoerd, een sit-in, voor het hoofdkwartier van het leger. Militairen traden vervolgens ongekend hard op. Daarbij kwamen zo’n 150 mensen om het leven, onder wie veel kennissen van Tayeb. ‘Er zijn toen jongens en meisjes verkracht, afgeslacht en in de rivier gegooid. Die 150 doden zijn de officiële cijfers, in werkelijkheid zijn het er nog veel meer.’

Uit de clip van Sumood, 2020 © Foto’s Mohamed Al Tayeb

Sumood werd vertoond op een zender van de oppositie, die vanuit de VS uitzendt. Niet veel later stonden er drie mannen bij zijn ouders op de stoep. Of hij zich koest wilde houden zolang het onderzoek nog liep? Het was een verkapte bedreiging. Hij maakt een wegwerpgebaar. ‘Dat onderzoek wordt uitgevoerd door de mensen die zelf verantwoordelijk zijn voor het geweld. Wat kun je daarvan verwachten?’

Tayeb kreeg veel aandacht door een publicatie in The Guardian. De Britse krant schreef in december over de asielprocedure in Nederland van ‘the most viewed Sudanese singer online’ en over zijn toen nog ophanden zijnde deportatie en de problemen die hij daarna zou kunnen verwachten. Inmiddels is dat veranderd, want vorige maand kreeg hij te horen dat hij de komende vijf jaar in Nederland mag blijven. ‘Een wonder’, noemt hij het zelf. Hij verblijft nu nog in een azc, maar hoopt binnenkort elders woonruimte te krijgen en een baan te vinden.

Wat hij mist aan Soedan? ‘De zon, de lach van de gewone mensen op straat. De tevredenheid (een woord dat hij ook in het Engels moet opzoeken) van het volk, het simpele leven.’ En gek genoeg mist hij ook de onzekerheid soms, die door gewenning toch ook in je systeem gaat zitten. En zijn familie natuurlijk, hij hoopt ze ooit nog te zien, waar dan ook. Hij maakt zich zorgen om hen, want er zijn veel problemen in Soedan en hij wil ervoor kunnen zorgen dat hij er voor ze is als het mogelijk is. ‘Daarom heb ik ook een baan nodig, zodat ik ze kan steunen.’ Hij kan zich niet voorstellen dat hij ooit weer naar Soedan gaat, maar wie weet.

Zijn vrienden denken dat hij op een plek zit zonder moeilijkheden. ‘Net zoals mensen uit Nederland zich geen voorstelling kunnen maken van het leven in Soedan, kunnen mijn vrienden dat niet van Nederland. Het is zo anders, in niks met elkaar te vergelijken. Maar er zijn hier ook moeilijkheden. Het is niet makkelijk om een stabiel leven op te bouwen in Nederland. Of om zijn muzikale carrière voort te zetten.

‘Ik waardeer alles in Nederland heel erg, ben ontzettend dankbaar en ik krijg steun om iets van mijn leven te maken, maar ik moet uiteindelijk alles van A tot Z zelf regelen en er is geen sociaal vangnet. Ik moet het zelf zien te redden en dat heeft positieve en negatieve kanten. Ik leer mezelf kennen, kan reflecteren. Maar ik ben ook veel alleen en soms eenzaam. Maar ik wil niet klagen, waardeer vooral mijn nieuwe leven en de vrijheden hier enorm.’

E en van die vrijheden: hij is niet meer gelovig en komt daarvoor uit. ‘Ga je dat opschrijven?’ Hij lacht. ‘Nee hoor, geen probleem.’ Het is een proces geweest, iets wat al in Soedan is begonnen. Alle narigheid die hij heeft meegemaakt in Soedan werd veroorzaakt door machthebbers die dachten dat het vanuit het geloof en de sharia goed was wat ze deden. ‘Als ze al-Bashir volgden deden ze wat Allah vroeg. Bashir deed alsof hij god was. Erdogan wordt gezien als held, als redder van de islamitische wereld. Dan heb je een idee. Bashir greep een vers uit de koran aan om demonstranten te vermoorden. Zogenaamd voor stabiliteit in het land. Ze gebruikten het geloof tegen ons. Of mijn familie het weet dat ik van mijn geloof ben gevallen? Natuurlijk niet. Ze voelen het misschien wel, maar ze beginnen er niet over. Als we bellen vragen ze niet of ik vast tijdens de ramadan en of ik vijfmaal daags bid.’

Het fijne aan Nederland is dat hij het helemaal zelf mag weten. Hij is hier wel twee keer naar de moskee gegaan, een keer om te bidden. En zes maanden geleden heeft hij ook nog gebeden in zijn kamer in het asielzoekerscentrum. ‘Soms richt ik me nog tot god en dan praat ik met hem. Niet uit religieus oogpunt, maar deels uit gewenning en deels omdat ik hier soms niemand anders heb die naar me luistert. Het is spiritueel.’

‘Het gaat goed. Gezellig.’ Tayeb is nu vooral bezig met het leren van de Nederlandse taal. Hij wil dat zijn muziek en zijn videoclips ook in Nederland worden begrepen. ‘Dan kan ik een basis creëren voor andere projecten en anderen een podium bieden. Muziek is mijn passie en daar wil ik mensen warm voor krijgen en de taal is daarbij erg belangrijk.’

Natuurlijk is hij soms eenzaam, al heeft hij al veel mooie vrienden hier in Nederland, echt goede mensen die hem ook helpen. Dat ligt ook aan hem, hij weet van zichzelf dat hij erg sociaal en easy going is. ‘Dat was ik nog veel meer en hier in Nederland probeer ik mezelf weer terug te vinden. Dat gaat goed. Ik ben in een land waar ik anders ben dan de meeste mensen en dat voelt goed. It’s nice to be different.’