Zinloze rondes om de aarde

Voor een festival als dat van Locarno is de voormalige Sovjetunie allang niet meer wat het ooit is geweest: een vindplaats van belangwekkende nieuwe films en verdwenen klassiekers. Die functie is overgenomen door Iran en de al of niet nieuwe tijgers uit het Verre Oosten. Dat leverde films op die meer dan de moeite waard zijn - wat wel het minste is wat je kunt zeggen over een retrospectief van het werk van Abbas Kiarostami -, maar je kunt je toch afvragen hoe het de film en de filmers in het verkruimelde wereldrijk vergaat.

Niet best is de eerste en wellicht definitieve indruk. De Sovjetunie is enkele jaren geleden grootscheeps in de uitverkoop gedaan en de Russen en de vele volkeren in de vele republieken behelpen zich op alle gebieden met inmiddels tweede- of derdehandse voormalige winkeldochters. Ook de filmers. Met ondeugdelijk materiaal leggen ze een ondeugdelijke samenleving vast. Min maal min is plus. Binnen al die versletenheid blijken er toch fascinerende dingen te kunnen ontstaan. Dat is zeker de opinie van de in Duitsland werkende Roemeense filmer en theoreticus Andrej Ujica. Samen met Harun Farocki keerde hij al eens het beeldmateriaal van de Roemeense omwenteling binnenstebuiten en nu heeft Ujica, weer in samenwerking met Farocki, de beelden van de val van de Sovjetunie op de snijtafel gelegd. Door de permanente uitverkoop kon Uji ca zich het meest onvoorstelbare beeldmateriaal veroorloven.
Schoolvoorbeeld van geheimzinnigheid is toch altijd de ruimtevaartontwikkeling van de Sovjets geweest, maar alles wat ooit vertrouwelijk was, is nu per strekkende meter te koop. Ujica deed slim en met smaak inkopen en verschafte zich een grote hoeveelheid prachtig materiaal van de laatste bemande ruimtevlucht van de Sovjets. Terwijl de astronauten Anatoli Artsebarski en Sergei Krikalev hun rondjes om de aarde draaiden, rolden in Moskou de tanks door de straten. Ujica vond een letterlijk zeer afstandelijk en persoonlijk perspectief om de nadagen van de Sovjetunie in beeld te brengen. De wederwaardigheden in het kleine, rommelige en lelijke ruimteschip illustreren in alle opzichten de omstandigheden aan het thuisfront. Ujica monteerde ruimtevaartbeelden, home-movies van de astronauten en journaalopnamen samen tot een intrigerend en ook geestig en spannend document dat hij in Locarno onder de titel Out of the Present presenteerde.
Niet alleen het filmmateriaal is in de uitverkoop gedaan, maar ook het oorlogsmaterieel. En dit was het onderwerp van de grote Aleksandr Sokoerov. Sokoerov trok naar het front in Tadzikistan waar een van de vele oorlogen van het nog steeds uiteenvallende rijk wordt gevoerd. Op video draaide hij een droevig- mooi en onthutsend document van ruim vijf uur. Zijn Dukhovnye Golosa/Spiritual Voices is het tegenovergestelde van een oorlogsfilm. Sensatie is het laatste waar hij naar op zoek was. Met een kleine groep soldaten trekt hij naar een vooruitgeschoven post in de bergen. Het is heet, het is stoffig en er lijkt niets te doen. Jonge jongens lopen rond in oude uniformen die lang geleden in een dumpwinkel lijken te zijn gekocht. Een knarsende onwillige tank wil maar niet de weg nemen die ze hem wijzen. Sokoerov filmt de stilte, het wachten en de ondanks hun gespierde lichamen zo kwetsbare soldaten. Sokoerov levert geen direct commentaar, maar het blijkt uit de beelden o zo duidelijk dat de jonge soldaten door de elkaar bevechtende politici in Moskou zijn vergeten en een verloren strijd moeten leveren met ondeugdelijke middelen.
De films van Ujica en van Sokoerov geven ieder op hun eigen manier zicht op de problematiek rond de erfenis van de Sovjetunie. Verouderde ruimteschepen draaien zinloze rondes om de aarde. Roestige tanks verdwalen op vergeten slagvelden. En in de grote studio’s waar eens de klassieke sovjetfilms werden gedraaid zijn de camera’s uiteraard niet in betere conditie dan de ruimteschepen of de tanks.