We The People

‘Zo hebben de Founding Fathers het bedoeld’

Vanuit alle politieke hoeken willen Amerikanen de macht weer terug waar die hoort: bij het volk. Ze willen een einde aan duistere partijdonaties en het gerommel met grenzen van kiesdistricten.

03-oktober-2017, Washington. Protest bij de US Supreme Court tegen gerrymandering © Alex Edelman / ZUMA Press / Alamy Stock

Het is eind oktober 2018, een dag of tien voor de tussentijdse verkiezingen in Amerika, als vijf vrijwilligers in New Lansing in ruraal Michigan het podium op stappen. De rood-wit-blauwe boa’s worden naar achteren geslagen, het papier met de liedtekst nog een laatste keer bestudeerd. ‘Michiganders, zingen jullie mee?’ roept Rena Basch (53) door de microfoon. Opgewonden door de grote opkomst en, vooruit, door de aanwezigheid van mede-activist Arnold Schwarzenegger die opgevouwen op een klapstoel op het podium zit, zet Basch uit volle borst en kraaiend vals in op de melodie van ymca: taaaa –ta-taaaa-ta-ta-ta-ta-ta-tataaaa… ‘Kiezers! Er is hoop voor het land/ Ik zeg, kiezers!/ Zet corruptie aan de kant,/ U kunt kiezen,/ Voor een eerlijk systeem/ Waarin on-ze stem echt weer telt…’

De meezinger van The Village People is voor de gelegenheid omgebouwd tot een strijdlied. Vóór het Amerikaanse volk, tegen het politieke systeem. Dat systeem is kapot, zingen de actievoerders. Want wie betaalt, bepaalt in ons land. En wie de macht eenmaal heeft, landt in een uitgehold politiek bouwwerk waarin niet het dienen van de kiezers maar het behouden van de macht wordt beloond. ‘We willen onze Republiek terug. Van politici kunnen we niets verwachten, zij zitten ook maar gevangen in dat systeem. Dus is het aan ons, aan We The People, om onze democratie weer te maken.’

Bij het tweede couplet zwaait ook Schwarzenegger vrolijk mee. Met oorverdovend enthousiasme spoort het gelegenheidskoor het publiek aan. Met hun stem kunnen de aanwezigen een einde maken aan gerrymandering, een grondwettelijke vorm van landjepik en een van de nagels aan de doodskist van de Amerikaanse democratie. Het principe is simpel: de wetgevers, gekozen politici, mogen eens in de tien jaar de grenzen van kiesdistricten tekenen. Een paar kilometer naar links of rechts, het in- of uitsluiten van kiezersenclaves maakt daarbij het verschil tussen winnen of verliezen.

Een domme jongen die met de wet aan zijn kant de grenzen niet in het eigen voordeel trekt. Arme kiezer die daar woont: een stem is in zo’n district niet veel waard. De uitslag staat vooraf immers al in inkt getekend. ‘Let’s terminate gerrymandering!’ roept Schwarzenegger even later in de microfoon. In zijn thuisstaat Californië werd in 2010 onder zijn verantwoordelijkheid als gouverneur de bevoegdheid voor het tekenen van grenzen overgedaan aan een politiek neutraal comité van bewoners. Een doel waar hij zich sindsdien in het hele land voor inzet. Met genoeg stemmen is een burgercomité ook het voorland van Michigan.

Eerder dat jaar, op de oudste rodeo van Arizona in Prescott, zo’n drieduizend kilometer zuidelijker, winnen countryklanken het van The Village People. Het is hartje zomer en bloedheet: rood vlees schroeit op de barbecue, wit vlees brandt rood in de zon. Stoere mannen, juichende vrouwen, wilde paarden, bungelende pistolen, laarzen met sporen en lasso’s: de drie dagen durende westernfantasie is een warm bad voor conservatieven uit het zuidwesten.

Voor Diane McQueen (62) is het een thuiswedstrijd. De cowboycultuur kan haar vandaag echter gestolen worden, zij komt voor de handtekeningen. 225.963 stuks zijn er nodig om een voorstel op het stembiljet te krijgen dat een einde maakt aan ‘dirty money’ in Arizona: politieke donaties waarvan de herkomst onherleidbaar is en de hoogte onbegrensd. Een tweede volkomen legale doodsteek voor de Amerikaanse democratie.

Outlaw Dirty Money, de campagne waar ze zich vrijwillig voor inzet, hoopt transparantie van campagnedonaties via het stembiljet af te dwingen. ‘Bedrijven, belangenorganisaties en miljardairs die hier niet wonen kopen onze verkiezingen. Over onze rug realiseren ze hun eigen agenda, vaak anoniem’, zegt ze woedend boven een stuk bekroonde blauwe-bessentaart in een café langs Route 66 in het noorden van Arizona. De rodeo blijkt een goudmijn. ‘Noem George Soros en mensen tekenen het liefst twee keer’, lacht McQueen.

Zoals Rena Basch in Michigan en Diane McQueen in Arizona bouwen duizenden activisten in het hele land langzaam maar zeker aan het herstel van hun democratie. Dat doen ze op de vleugels van de tijdgeest: een peiling van Reuters/Ipsos uit 2016 toont dat twee derde van de Amerikanen het politieke systeem wil hervormen. Dat systeem helpt de partijen hun posities te versterken, terwijl kiezers zich steeds minder identificeren met die partijen. Sinds 2004 noemt een meerderheid van de Amerikanen zichzelf een onafhankelijke kiezer, wijst onderzoek van Gallup uit. In januari 2019 gaf 34 procent zichzelf het stempel Democraat en 25 procent Republikein. Het systeem dient de partijen terwijl kiezers van die partijen wegdrijven. En dus richten de activisten zich op het systeem.

Tegen het landelijke narratief van verdeeldheid in doen ze dat verenigd vanuit alle politieke hoeken: van Bernie-aanhangers tot establishment-Democraten, van Trump-getrouwen tot Reagan-Republikeinen, van Libertijnen tot Groenen. Eensgezind kiezen Amerikanen ervoor de macht weer terug te leggen waar die hoort: bij het volk. Wat is er aan de hand in Amerika? Wat is de betekenis van deze beweging? En wat betekent deze golf voor de komende verkiezingsrondes?

27 oktober 2016, Beverly Hills, Californië. Josh Silver van de anti-corruptieorganisatie Represent Us © Charley Gallay / Getty Images

Thanksgiving 2016, kort na de verkiezingen, was voor Katie Fahey (29), mba-studente en oprichtster van een komediefestival, geen feestdag om naar uit te kijken. Na de eindeloze campagnes en de overwinning van Donald Trump was politiek een heikel onderwerp in de familie. ‘Wat ons bond leek er niet meer toe te doen, alles draaide alleen nog maar om verschillen’, zegt Fahey aan de telefoon met een grommende hond op schoot. De verbetenheid en verdeeldheid in die herfst zetten haar aan het denken: waarom versloeg zowel Bernie Sanders als Donald Trump – politieke tegenpolen – Hillary Clinton in Michigan? ‘De gemene deler is hun aanval op het politieke systeem. Trumps drain the swamp en Sanders’ revolution zijn allebei uitingen van dezelfde frustratie: er wordt niet naar ons geluisterd. Het systeem werkt niet voor ons.’

Dat systeem verander je niet door een politicus in het zadel te hijsen, realiseerde ze zich. ‘Dus moest ik iets anders doen. Op een ochtend plaatste ik een bericht op Facebook: “Hoi, ik wil gerrymandering aanpakken in Michigan. Wie wil er helpen? (lachend gezichtje)” Ik klapte mijn computer dicht en ging weer aan het werk. Zal wel niets worden, dacht ik.’ Nou, lacht Fahey, ‘zo begon ik per ongeluk een politieke revolutie’.

Haar mailbox ontplofte. ‘Ik kreeg berichten van mensen uit alle hoeken van Michigan, allemaal met dezelfde strekking: “Eindelijk! Dit zit me al veel te lang dwars.” Binnen een week hadden we een Facebook-groep. Zes weken later hadden we de eerste ontmoeting in vlees en bloed en binnen twee maanden waren we een officiële organisatie.’

Ze wist dat ze een kans maakten, zegt Fahey, maar dit overweldigde haar. ‘Ik herinner me dat we na een paar weken met z’n allen rond de tafel zaten om ons voorstel uit te denken: van huismoeders tot boeren en ingenieurs, er zat van alles bij. Dit is hoe de Founding Fathers het bedoeld hadden, dacht ik. Toen wist ik het zeker: dit kan ons lukken.’

‘Net als het geld van de drugs­kartels wordt het geld opgeknipt in kleine stukjes en verplaatst tot de bron onherleidbaar is’

Terry Godard (63) wist precies waar hij aan begon toen hij Outlaw Dirty Money lanceerde. Hij heeft een imposante staat van dienst als onder meer burgemeester van de hoofdstad Phoenix en als minister van Justitie van Arizona. Een jaar voordat zijn termijn als minister afliep, in 2010, deed het Hooggerechtshof de beruchte uitspraak in de zaak Citizens United versus Federal Election Committee. De uitspraak hief een eeuw aan beperkingen voor politieke donaties van het bedrijfsleven en de vakbonden op. Doneren valt onder de vrijheid van meningsuiting – artikel 1 van de grondwet – en dat recht geldt ook voor organisaties en vakbonden, aldus de hoge rechters. Zolang het geld via Political Action Committees (pac’s) werd besteed – onafhankelijke organisaties gericht op politieke beïnvloeding die niet formeel verbonden zijn aan een campagneorganisatie – was er geen sprake van corruptie.

Op de vleugels van Citizens United volgde Speech Now: een uitspraak van een lager hof dat het plafond voor donaties aan onafhankelijke organisaties ophief. De combinatie van uitspraken luidde de geboorte in van de zogenaamde Super Political Action Committees: geldputten zonder bodem die onafhankelijk van de formele campagnes toch campagne voeren voor een kandidaat of partij. Waar campagnedonaties via pac’s enerzijds door de wet begrensd zijn, creëerde de wetgever met deze twee uitspraken via super-pac’s een volkomen legale alternatieve route voor politieke beïnvloeding.

Godard zag dat jaar het geld binnenstromen. ‘Arizona was altijd al een fantastische testmarkt voor politieke boodschappen’, zegt hij. ‘De mediamarkt is klein en dus goedkoop. De bevolkingssamenstelling is de perfecte mix van Amerika. Vanuit alle staten worden hier politieke boodschappen getoetst.’ Na Citizens United groeide die markt explosief. In 2010 ging er nog zes ton onherleidbaar geld om in de verkiezingen in Arizona, in 2014 was dat ruim tien miljoen dollar. Dat is meer dan drie keer zo veel als in nummer twee Colorado. ‘Net als het geld van de drugskartels die ik opspoorde als minister wordt het geld opgeknipt in kleine stukjes en verplaatst tot de bron onherleidbaar is’, aldus Godard.

Dat geld wordt vooral gestoken in campagnespotjes; hoe smeriger, hoe effectiever. Arizonians krijgen elke verkiezingscyclus een grotere modderstroom van negatieve spots over zich uitgestort. ‘Het maakt mensen bitter en verdeeld’, zegt McQueen. ‘Of je nou wil of niet, die negatieve boodschappen gaan toch in je systeem zitten.’

De uitspraak van het Hooggerechtshof draai je niet zomaar terug. ‘Geld is nu eenmaal de drijvende factor in de politiek’, zegt Godard. Dus richt hij zich op transparantie van donaties. Niet verplicht, wel ‘gepast’, aldus de uitspraak van het hof, dat daarmee hoopte tegenwicht te bieden aan de verwachte toename van geld in de politiek. De wet heeft Godard daarmee aan zijn kant. En: ‘Transparantie leidt tot verantwoording. Leg als bedrijf maar eens aan je aandeelhouders uit waarom je geld pompt in een wapenwet. Vertel als vakbond maar eens aan je leden waarom je karaktermoord op een politieke opponent financiert. Door donaties herleidbaar te maken, voer je de publieke druk om verantwoording op.’

Een poging om Secretary of State van Arizona te worden verloor Godard in 2014 grandioos. Zijn campagne draaide om de strijd tegen ‘dirty money’. ‘Kansloos was ik’, vertelt hij. ‘Na het verlies realiseerde ik me dat de enige route naar verandering een directe uitspraak van de kiezers is. Dat kan alleen via het stembiljet.’ Twee jaar lang werkte hij aan een tekstvoorstel voor transparantie van campagnedonaties. Vier maanden had hij vervolgens om voldoende handtekeningen te verzamelen om het voorstel daadwerkelijk op het stembiljet te krijgen. De timing was krap, maar vrijwilligers kwamen als bijen op de honing af. Zo ook McQueen: ‘Ik twijfelde geen seconde.’

3 oktober 2017, Washington. Oud-gouverneur van Californië Arnold Schwarzenegger tijdens een anti-gerrymanderingprotest voor het US Supreme Court © Michael Reynolds / AFP / ANP

Zoals Arizona de ongekroonde koning van Dark Money is, zo torent Michigan in het toprijtje van staten die aan creatief grenstekenen doen. Hoewel het aantal kiezers in de staat ongeveer gelijk verdeeld is over beide partijen, is 64 procent van de Congres-races met behulp van gerrymandering beslecht in het voordeel van de Republikeinen. De messen voor komende rondes worden in het openbaar geslepen: trots melden de partijkaders op de websites de start van de projecten Redmap 2020 en Advantage 2020. Het zijn zorgvuldig uitgedokterde strategieën om districten in het eigen voordeel te beslechten waar dataspecialisten en strategen zich voor een hoop geld maandenlang over buigen.

Rena Basch leerde het woord gerrymanderen al vroeg kennen. Haar moeder, geboren en getogen Republikeinse, klaagde steen en been over de tekendrift van de Democraten in haar thuisstaat Maryland, vertelt ze lachend. Toen ze naar Michigan verhuisde voor een baan in de auto-industrie wist ze niet beter: het was nou eenmaal de realiteit. Al snel belandde ze in de politiek. Daar leerde ze het belang van samenwerken. ‘Ik woon in een gebied waar de ontwikkeldruk groot is en je continu de belangen van boeren en ontwikkelaars tegen elkaar moet afwegen. Dat kan alleen als je samenwerkt en luistert naar de ander.’

Juist dat ontbreekt nu in Washington DC. ‘Wij laten zien dat het wél kan’, zegt ze. ‘Kiezers aan alle kanten van het spectrum zijn boos. Ze zien dat het systeem niet werkt voor hen en geven daar, afhankelijk van hun politieke kleur, een ander de schuld van: de elite, vreemdelingen, het bedrijfsleven of de politieke tegenstander. Ik denk dat de extremen in ons land voortkomen uit de woede over dat politieke systeem, omdat het niet alle stemmen even zwaar laat wegen. Daar hebben alle gewone kiezers last van.’

Ook op landelijk niveau wordt gewerkt aan de revolutie. Josh Silver bouwt met zijn organisatie Represent Us aan een brede beweging ‘tegen corruptie’. Silver is gepokt en gemazeld als politiek strateeg en activist; zijn organisatie is een geoliede machine gebouwd op jarenlange ervaring en een groot netwerk. Leidraad van Represent Us is ‘The American Anti-Corruption Act’: een compact veertienpuntenplan dat zijn pijlen onder andere richt op de banden tussen politici en lobbyisten, campagnefinanciering, kiezersregistratie en gerrymandering. Vanuit het hele land melden zich Amerikanen die zich voelen aangesproken door die agenda. Zo ontstaan lokale afdelingen, vijftig stuks inmiddels die samen 103 overwinningen behaalden.

Met het gebruik van het woord ‘corruptie’ zet Silver zwaar in. ‘Amerika verkeert in een crisis’, licht hij toe aan de telefoon vanuit Maryland. ‘Onze democratie is uitgehold. Het maakt mij daarom niet uit hoe mensen dat woord interpreteren. Mogelijkheden te over. Systeemverandering is taaie materie, als we succesvol willen zijn moeten wij dat sexy maken. Corruptie is sexy.’ Belangrijk zijn daarbij vooral de conservatieve kiezers. ‘De positieve respons onder die groep stijgt met dertig procent als je “corruptie” in je communicatie gebruikt in plaats van “de invloed van geld”. En dus gebruiken we het.’

Verandering komt staat voor staat en stad voor stad. Het eerste succes werd geboekt in Tallahassee, de hoofdstad van Florida in 2014. Kiezers stemden overweldigend voor een lokale anticorruptie-act met een waaier van maatregelen en gedragscodes op het gebied van onder andere campagnefinanciering. De campagne was een samenwerking van de lokale Tea Party, Republikeinen, progressieven en activistische organisaties in een staat die nou niet bepaald het toonbeeld van democratische vernieuwing is. Precies daarom koos Silver ook voor Florida. ‘Ik wilde een betekenisvolle plek voor onze eerste campagne, een plek die zou opvallen.’

Hij vervolgt: ‘Alle grote veranderingen in ons land beginnen in de staten: legalisering van marihuana, vrouwenkiesrecht, homohuwelijk – het zijn allemaal initiatieven die eerst in de staten worden aangenomen en pas dan hun beslag krijgen in Washington DC.’ Daarvoor is samenwerking tussen conservatieven en progressieven essentieel: in Washington is dat al jaren een vergeten vakmanschap, maar onder kiezers een gapende honger die ze nu zelf stillen. ‘Van politici kun je samenwerken nu niet verwachten, van het volk des te meer. Dit gaat alle kiezers aan.’

‘Zolang er geen sterk wettelijk kader is dat ons beschermt tegen corruptie vechten we altijd vanuit achterstand’

Bij de stembus haalt Silver zijn gelijk: met percentages tussen de zestig en soms zelfs 91 stemmen Amerikanen voor systeemverandering. Een progressief onderwerp is het daarmee allerminst. De organisatie van de campagnes daarentegen ligt vooral in progressieve handen. ‘Actievoeren zit links nou eenmaal meer in het dna. Bovendien hebben de Democraten nu een enorme infrastructuur, die zitten sinds Trumps verkiezing niet stil’, aldus Silver.

2019, Arizona. Terry Godard en Diane McQueen van de Outlaw Dirty Money-campagne © Laila Frank

Van politieke kleur hadden Rena Basch en Diane McQueen bij het campagnevoeren ook geen last, zeggen ze eensgezind. ‘De materie spreekt voor zich’, zegt Basch. ‘Ons beeldmateriaal liet in één oogopslag zien dat iedereen benadeeld wordt.’ ‘Ik kwam eerder moedeloosheid dan weerstand tegen’, zegt McQueen. ‘“Het heeft toch geen zin”, zeiden mensen. “En dus gaan we het proberen”, antwoordde ik.’

Dat gevoel van machteloosheid van de kleine man tegen het grote systeem lijkt de activisten vreemd. Al is de opgave reusachtig en de weg lang, het vertrouwen in hun eigen vermogen om verandering te brengen is groot. Bij de progressieven wordt dat optimisme mede gevoed door de beweging tegen Trump en zijn agenda. Maar bovenal geldt voor iedereen die ik spreek het vertrouwen in Amerika, in de grondwet en in die magische drie eerste woorden ‘We The People’. Amerika, dat zijn zij. Niet de machthebbers, niet de lobbyisten en al zeker niet het grote geld.

Met het succesvolle frame tegen corruptie en machtsmisbruik varen de activisten op een gevoel van onvrede in het land. Daarmee is de beweging zowel een positief medicijn tegen linkse en rechtse populistische woede als tegen het rotte systeem waar een deel van die woede zich op richt. Waar met name conservatieve populisten de elite als boeman neerzetten, zien de linkse activisten politici vooral als slachtoffers van het systeem. Studente Katie Fahey: ‘Politici hebben doorgaans oprechte bedoelingen voor hun kiezers als ze zich verkiesbaar stellen. Die bedoelingen worden in het systeem alleen niet beloond.’ Josh Silver: ‘Ze gedragen zich naar de regels van het systeem. Dat neem ik ze niet kwalijk.’

Politici hebben ook als speelpop van het systeem een belangrijke functie: agendering van hervorming. Hoewel pogingen daartoe, bijvoorbeeld van de Democratische belofte Alexandria Ocasio-Cortez, nu vooral symbolisch zijn, moet herziening van landelijke wetten uiteindelijk uit Washington DC komen. Dat gebeurt maar heel zelden en alleen als de urgentie overduidelijk is. Aan de laatste hervormingsronde van campagnefinanciering in 1974 ging Watergate vooraf. ‘We hebben een nieuwe crisis nodig van dat niveau’, stelt Silver. Tot het zo ver is, vormen politici vooral het donkere decor waartegen de revolutie zich afspeelt.

‘Zolang er geen sterk wettelijk kader is dat ons beschermt tegen corruptie vechten we altijd vanuit achterstand’, zegt Silver. ‘Het geld waar we tegen vechten is oneindig.’ In Michigan duurde het relatief lang voor de geldkraan van de oppositie werd opengezet. ‘We zijn lang onderschat, maar twee weken voor de verkiezingen werden we overladen met spotjes vol leugens’, vertelt Basch. ‘Ontzettend frustrerend: je weet dat er mensen zijn die dat geloven en we konden ons er niet tegen wapenen. Gelukkig hadden veel mensen toen al gestemd via de post. Dat waren geen leuke weken.’

Michiganders stemden desondanks met 61 procent van de stemmen voor het afschaffen van gerrymandering. Ook toen was de strijd nog niet beslecht. ‘Wetgevers kunnen initiatieven tegenwerken, traineren en vertragen. Ze hebben een enorm institutioneel voordeel’, legt Silver uit. Dat voordeel werd de dag na de uitslag meteen in werking gezet. Politici probeerden aan alle kanten aan het voorstel te morrelen en de macht van het burgercomité alsnog zo veel mogelijk in te perken.

Een verrassing was het niet: Fahey en haar team van juristen hadden in het voorstel opgenomen dat wijzigingen achteraf mogelijk ongrondwettelijk waren. Desgewenst konden ze daarmee naar de hoogste rechter. Het bleek een slimme zet. De machthebbers, velen in hun nadagen, kozen eieren voor hun geld en lieten het voorstel ongewijzigd. Fahey kon opgelucht ademhalen. ‘Het is verdomd hard werken om Amerikaan te zijn’, zegt ze lachend.

Terry Godard daarentegen trok niet aan het langste eind. De Arizona Free Enterprise Club, een super-pac uit de portemonnee van de gebroeders Koch, zette een duur team van advocaten op de zaak. Feilloos vond het team de zwakste schakel in de operatie Outlaw Dirty Money: een tiental voor de eindsprint ingehuurde enquêteurs uit aangrenzende staten. Een noodgreep van Godard: in Arizona was betaalde hulp vrijwel allemaal opgekocht door Silicon Valley-miljardair Tom Steyer die een project over duurzame energie in Arizona op de kaart wilde zetten. ‘Nog zo’n naam die Republikeinen onmiddellijk doet tekenen bij het kruisje’, zegt McQueen.

Inzet van de advocaten was de handtekeningen ongeldig te laten verklaren. Daartoe wekten ze met een aantal vermoedelijk ingekochte tweets de suggestie dat de enquêteurs per handtekening betaald kregen, iets wat in Arizona verboden is. Daarop werden de enquêteurs voor de rechter gedaagd om te getuigen. ‘Dat zou geen enkel probleem opleveren’, zegt Godard, ‘als ze de dagvaarding hadden gekregen.’

Het weekend voor ze moesten verschijnen werd de dagvaarding afgegeven aan een portier op een oud adres van een voormalig werkgever van de enquêteurs. Toen Godard er eenmaal achter kwam was het al te laat: de zitting ging voorbij zonder getuigen en de handtekeningen werden ongeldig verklaard. De drempel om op het stembiljet te komen werd niet gehaald. ‘Het is een schoolvoorbeeld van smerig spel gekocht met smerig geld’, verzucht Godard.

De afdelingen van Represent US in Phoenix en Tempe slaagden waar Godard faalde. Transparantie van donaties boven duizend dollar werd in die steden met respectievelijk 86 en 91 procent van de stemmen bekrachtigd. Ook hier liet de macht zich gelden. Gouverneur Ducey, bekend om zijn banden met de gebroeders Koch, reageerde met de instelling van een wet die steden verbiedt transparantie te eisen. Bescherming van privacy én van de vrijheid van meningsuiting, aldus de wetgever. De strijd tussen de stem van de bewoners en de macht van Ducey bevindt zich daarmee in een patstelling. Het is wachten tot een van tweeën de zaak voor de rechter zal brengen.

Continu in gevecht en altijd op je hoede. Eensgezind op weg vooruit, naar de Republiek die ze zo graag terug willen. ‘Als je niet over een muur heen kunt, loop je er omheen’, zegt Rena Basch nuchter. Katie Fahey is blij dat ze na twee jaar haar leven weer terug heeft. ‘Even rust’, zegt ze, onmiddellijk gevolgd door: ‘Dat duurt waarschijnlijk niet lang. Ik ben wel een millennial, ik kan niet anders dan de wereld verbeteren.’ Josh Silver werkt toe naar 24 symbolische overwinningen in 2024, ‘echte game changers’. Ondertussen groeit zijn netwerk. Eind maart organiseert hij de tweede landelijke conferentie Unrig met sprekers en activisten uit het hele land.

Terry Godard wilde meteen door naar het stembiljet in 2020, maar alleen met steun van de vrijwilligers. ‘Ze waren net door de hel gegaan’, zegt hij, ‘dat wil ik niemand nog een keer aandoen.’ Het bleek geen enkel probleem: unaniem stemden de vrijwilligers voor een volgende ronde. Diane McQueen verheugt zich er nu al op: ‘Ik ga nog meer op pad, met mijn man en onze camper. Dan zet ik hem ’s ochtends aan de rivier, wens hem een goede vangst en ga zelf handtekeningen verzamelen. Deze keer gaan we het halen, daar ben ik van overtuigd.’