Zo worden ze niet meer geschreven

John Sayles, A Moment in the Sun, € 26,50

Op 4 januari 1903 werd in pretpark Coney Island bij New York onder veel publieke belangstelling de olifant Topsy door elektrocutie om het leven gebracht. Ze had drie mensen gedood, onder anderen haar oppasser die haar een brandende sigaret had willen voeren. Ophanging was de eerste optie maar dat werd verboden. Uitvinder Thomas Edison wilde de gevaren van wisselstroom demonstreren omdat hij zijn geld in gelijkstroom had gestoken. Hij liet Topsy vier ijzeren ‘schoenen’ aanmeten, verbond die via bedrading met een generator en joeg met succes de stroom door het dier, dat vrijwel onmiddellijk door zijn poten zakte en overleed. Hij maakte er een filmopname van die op YouTube te bekijken is.
Met deze treurige geschiedenis eindigt John Sayles (1950) zijn historische roman over het Amerika van rond 1900. Een van de vele personages eruit is Edisons cameraman. Je hebt dan ruim negenhonderd dichtbedrukte pagina’s aan gefictionaliseerde Amerikaanse geschiedenis achter de rug. Sayles’ personages zijn deelnemers aan die geschiedenis, het zijn zetstukken, pionnen. Geen generaals, presidenten of glansrijke sterren, maar 'gewone’ deelnemers. Heldendaden of feel good-verhalen die het Amerikaanse nationalisme moeten versterken zijn in deze verbluffend gedetailleerde en gedocumenteerde roman niet te vinden.
Zo worden ze tegenwoordig niet meer geschreven, in ieder geval niet in Nederland. In Amerika heb je naast Sayles misschien alleen nog William T. Vollmann die af en toe pessimistische historische romans over de mythes van Amerika publiceert. Sayles zet ons in ruim honderd hoofdstukken van minimaal twee en maximaal ruim veertig bladzijden een buitengewoon interessant stel hoofdfiguren voor, ze zijn omringd door honderden bijfiguren die allemaal hun steentje bijdragen aan de vertelling. Ze doemen op, ze zijn speelbal van de gebeurtenissen, ze hebben een stem, ze roepen ons toe vanuit het duister van de historische ruimte. En dan gaan ze weer. Wij zijn het, we waren erbij, kijk even naar ons, luister naar ons.
We maken kennis met Royal en zijn vriend Junior, soldaten in het 25ste infanterieregiment dat geheel uit zwarten bestaat. Ze vechten mee tegen de Spanjaarden op Cuba en later de Filippijnen. Hod is een goudzoeker, later een prijsbokser en nog later een soldaat in Manilla. We maken de zwarte arts Lunceford en zijn familie mee die uit Wilmington verjaagd worden en onder barre omstandigheden in New York proberen te overleven. En dan heb je nog de Filippijnse verzetstrijder Diosdado, de verschrikkelijke racist Niles Manigault, het Ierse meisje Brigid, de zwarte pianiste Jessie, Luncefords dochter, Harry Manigault, sergeant Jacks, de indiaan Big T, hoerenmadam Lian Mei, baseballspeler Coleman, het dienstmeisje Alma en de krantenjongen Kid die in New York aan de gele koorts overlijdt. Sayles geeft ze een stem, een drijfveer en een dwingende metaforiek waarin je gelooft.
Het is niet eens moeilijk ze uit elkaar te houden, ieder hoofdstuk zet de camera en het licht op een van deze mensbeelden. Je gaat met ze mee. Ieder hoofdstuk is een scène uit hun leven, soms betrapte ik me erop dat ik dacht: hoe zou het nu met Jessie zijn, of met Royal, en we hebben al zeker acht hoofdstukken niks van Hod gehoord. Kom op Sayles! Zo'n roman dus.
De beschrijving van de historische opstand van een groep blanke racisten in Wilmington in North Carolina is bloedstollend en verschrikkelijk. Een paar honderd blanken dachten in 1898 de verkiezingen te verliezen aan de partij van de zwarte meerderheid. Ze hielden op verkiezingsdag verschrikkelijk huis. Honderden zwarte inwoners werden vermoord, de overlevenden moesten vluchten. De daders werden niet gestraft.
Sayles geeft geen uitvoerige verhandelingen over historische en politieke achtergronden, hij zet steeds in op een situatie waarin zijn personages onder druk staan en moeten handelen. Voor reflectie is weinig tijd, al wisselt hij af tussen lange en korte zinnen en slaagt hij er door gedetailleerde beschrijvingen van omgevingen, schepen, gebouwen, wapens, kleren en instrumenten, steeds in een volstrekt geloofwaardig beeld op te roepen van Amerikaanse verhoudingen en plaatsen. Hij wil zeker weten dat we het allemaal voor ons zien.
Hij schrijft als een filmer. Zo vreemd is dat niet. Weliswaar begon hij zijn carrière met twee romans, Pride of the Bimbos (1975, over een baseballteam) en Union Dues (1977, over revolutie in Boston), maar daarna schreef en regisseerde hij meer dan dertig speelfilms. De eerste was de B-film Piranha (1978) waarvoor hij het bloederige en hoogst banale script schreef, het was een geweldig succes. Daarna volgden succesvolle films als The Lady in Red (1979), The Clan of the Cave Bear (1986), het bekende Apollo 13 (1995, met Tom Hanks) en Sunshine State ( 2002). Zijn laatste film is Amigo (2010). Een geweldige carrière en dan ook nog een jaloersmakend boek als dit schrijven! Waar haalde hij de tijd en het uithoudingsvermogen vandaan? En de wil het allemaal te moeten weten?
Het is mooi om te zien hoe zorgvuldig hij alle scènes in de roman invult met details, uitlicht kun je misschien beter zeggen. Neem de fraaie scène waarin dokter Lunceford onder slechte omstandigheden de baby van zijn dochter ter wereld brengt. Als Sayles dit zou filmen, zou hij de camera ongetwijfeld de primitieve medische instrumenten laten zien, het hete water op het fornuis, de armoedige kamer, het gordijn voor het bed, het vertwijfelde meisje. Hij zou de camera er eerst langs laten glijden en pas dan de geboorte filmen. Maar in de roman beschrijft hij de instrumenten vanuit de visie van de dokter, hij benoemt ze, hij geeft ze de juiste medische termen. De bevalling is een toonbeeld van hoe een bevalling rond 1900 tot stand kwam. Sayles wil het ons leren. We krijgen de illusie dat wij dokter Lunceford zijn, wij zijn het die onze dochter bijstaan. Sayles wil in zijn roman dat we niet alleen kijken, hij wil dat we ook weten. Hij brengt ons met huid en haar zijn boek binnen. Hij wil dat we de stoel zien, de jurk, het instrument, het kleed, niet alleen het verhaal. Dit kan alleen de beste literatuur.

JOHN SAYLES
A MOMENT IN THE SUN
McSweeney’s Books, 955 blz, $ 32.50