Geluk is te koop

Zoeken naar zin

Geluk is te koop. Geluk is een statussymbool aan het worden. De markt is immens. En het einde is nog lang niet in zicht. Het eerste pleidooi voor een soort marktautoriteit is al gesignaleerd.

«Ontdek de heksenkracht in jezelf» tijdens een lezing door heks Susanne. «Wakker uw vuur aan» in een zomerworkshop op het Hongaarse platteland onder het motto «kijken doe je met je ogen, zien doe je met je hart». «Leer je lichaam weer soepel en sterk maken en je geest tot rust komen» in de driedaagse workshop Stille Kracht op «een rustige plek in Nederland. Als het weer het toelaat, wordt er geoefend in de boomgaard.» In een natuurgebied van zevenduizend hectare in Zuid-Afrika kun je onder leiding van prinses Irene van Lippe-Biesterfeld in retraite tijdens de cursus Spirit of the Wild_._ Bij de Mind Academy leer je door middel van neurolinguïstisch programmeren (nlp) je gedrag af te stemmen op de dromen die je wilt verwezenlijken: «Free your mind and your life will follow.»

Verzin het en het is er: zwemmen met dolfijnen, rebirthing, boeddhistische meditatie, transcendente meditatie, tao als weg naar wijsheid, holistische massage, hypnose. Er zijn goeroes, mediums, personal coaches, counselors, alternatieve «kerken», zoals de Scientology Church, en vele, vele boeken en tijdschriften op het gebied van (zelf)hulp bij spiritualiteit en geluk. De boeken, veelal afkomstig uit Amerika, vallen op door lijstjes met tips en korte, directe zinnen in de gebiedende wijs. Zoals «Kijk na het opstaan in de spiegel en lach tegen jezelf. Je bent een goed mens!» of «Kies iedere dag je targets, hou ze klein en overzichtelijk!»

Het maandblad Ode penetreert, na Nederland, sinds enkele jaren vanuit Californië de internationale markt. Dit blad benadert het leven van de positieve kant. Dat gaat zo ver dat een van de terugkerende thema’s is dat kanker een prachtige kans is om jezelf te leren kennen en je body te reinigen van oud leed. Het maandblad Happinez «mindstyle» is wegens groot succes uitgeroepen tot Tijdschrift van het Jaar. Thema’s: «genieten van het niets», «modder voor een mooie huid» of «tao geen geloof maar wel een weg» en «de architectuur van geluk en liefde», aldus het nieuwste zomernummer.

Waar het enorme aanbod via verschillende middelen op neerkomt, is ongeveer hetzelfde: het vinden van de balans tussen werk en privé, lichaam en geest, emotie en ratio. Sleutelwoorden zijn bewustwording, relatie, communicatie, liefde en geluk. Het geluk zit uiteindelijk in jezelf, want wij zijn het kwijt geraakt in onze op productie, consumptie en status gerichte maatschappij.

De markt van welzijn bestaat al jaren en blijkt oneindig. Wat werd ingeluid door hippies als het tijdperk van Aquarius, is in veertig jaar uitgegroeid tot een industrie die stevig wortel heeft geschoten in de westerse samenleving. In het uitgeroepen tijdperk van de waterman, dat tweeduizend jaar zal duren, streeft de nieuwe mens naar voortdurende innerlijke ontwikkeling en positieve verandering, wat uiteindelijk leidt tot vrede op aarde. Volgens deze prognose zitten we nog maar aan het prille begin. Want de politieke spanningen en oorlogen zijn niet bepaald uitgeroeid in de wereld, hoewel de westerse mens massaal aan zichzelf werkt.

Duidelijk is dat deze persoonlijke zoektocht geen rage of hype van voorbijgaande aard is en allang niet meer wordt ondernomen door de ongelukkige huisvrouw die «iets» in haar leven mist of door het prototype geitenwollensok. Er wordt door buitenstaanders niet meer lacherig gedaan over «dat zweverige gedoe». Het is serieuze business geworden.

In gewone damesbladen als Libelle en Margriet is het een en al «werken aan je ziel en ego». Reguliere artsen verwijzen bij psychosomatiek hun patiënten ook naar de alternatieve weg. Binnen christelijke kerken dringt meditatie door als een vorm van gebed, want in de bijbel staat: «Trek je terug in je binnenwereld.» Marianne ter Veld (42), overtuigd christen, gelooft daar niet in. «Veel mensen die religieus shoppen, skippen de lastige dingen. Ik zit niet alleen met Pasen in de kerk, maar ook op Goede Vrijdag. Het gaat om de verlossing én het lijden. Kijk ernaar, zie het wonder in kleine dingen, zoek momenten van innerlijke stilstand. Er wordt zoveel ont-wonderd, door te benoemen wat geluk is en hoe je het moet bereiken.»

Helaas voor haar. Spiritualiteit wordt ook door het bedrijfsleven warm omarmd. Er zijn topbedrijven, zoals Shell, die «zieners» inschakelen om marktprognoses te doen. Managers bezoeken met hun afdeling gelukstrainingen. Captains of industry gaan in de Ardennen een vlot bouwen waarmee ze een rivier afzakken om «minder in hun hoofd» te zitten. Een brandweercorps gaat op de hei fikkie stoken als tijdens een workshop is gebleken dat ze dat in hun kindertijd zo heerlijk vonden. Zoeken naar geestelijke verlichting is zo mainstream geworden dat het volop werk genereert voor wetenschappers en trendwatchers die studie doen naar de ontwikkelingen en trends in deze branche.

Ruut Veenhoven, hoogleraar sociale condities voor menselijk geluk aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, deed enkele jaren geleden onderzoek naar geluk in verschillende landen. Uit enquêtes bleek dat Nederlanders tot de gelukkigste volkeren op aarde behoren. Maar ook dat méér welvaart niet gelukkiger maakt. Dat is een paradox. Veenhoven: «Mensen hebben een zekere mate van welvaart, bestaanszekerheid en vrijheid nodig om het geluk te vinden. Ze willen zich ontwikkelen en de levenswijze kiezen die bij hen past. Je moet in een samenleving kunnen kiezen. Niet één kerk, niet één scene, maar een variatie aan scenes. Mensen willen hun voorkeuren uitproberen: geloven, partners, politieke overtuigingen, seksuele voorkeuren. Er zijn samenlevingen die dat inperken en er zijn er die een breed aanbod hebben. Nederland is van het laatste type. Wij zijn bijvoorbeeld een tikje gelukkiger dan de Belgen vanwege ons vrijere klimaat.»

Tegelijk creëert welvaart ook onvrede. De run op de geestelijke gezondheid is nog nooit zo groot geweest en de vraag naar niet-materieel welzijn neemt toe. «We leven te jachtig, eten onnatuurlijk, relaties zijn anoniem. Het zoeken naar spirituele ervaringen is een bijverschijnsel van de secularisering. New Age is in veel opzichten een substituut voor de kerk. Het zoeken naar zelfkennis is bovendien niet zo vreemd in de context van onze individualisatie en meerkeuzemaatschappij. De huwelijksmarkt, de beroepskeuze, de vriendenkring: vroeger lag dat automatisch vast vanuit de kerk en de opvoeding. Om effectief te kunnen handelen, moet je weten wie je bent en wat je wilt zijn. Geluk betekent goed leren omgaan met keuzes. In het algemeen bewegen extraverte mensen zich gemakkelijker in deze samenleving dan introverte types. Het actief aangaan van contacten is in deze tijd veel belangrijker dan vroeger. Mensen switchen tussen verschillende mogelijkheden.»

Veenhoven ziet grote potentie voor groei van de «lekker in je vel zitten»-industrie. «De vraagzijde gaat steeds meer bestaan uit gewone mensen die uit zijn op méér. Soms is dat spirituele ervaring, soms betere zelfkennis en soms gewoon wat meer geluk.» Wat hem opvalt is dat het aanbod steeds vaker wordt aangeprezen als «geluk is een levenskunst». «Dat wil iedereen wel leren. Als je naar mijn enquête kijkt, geeft een grote groep als cijfer voor hun geluksbeleving een 6. Deze groep is opgeteld ongeveer ruim miljoen mensen groot. Als zij zien dat er cursussen zijn die echt werken, zijn ze bereid er veel geld voor uit te geven. Het aantal allochtonen is nog verbazingwekkend klein op deze markt, maar dat gaat zeker veranderen. Uit onderzoek blijkt dat ze in hun geluksbeleving de ‹kleur› van het land aannemen. Een Turk in Nederland is iets gelukkiger dan een Turk in België, maar in beide landen scoren ze wel gemiddeld een halve punt lager dan de autochtonen. Dat is inherent aan migrant-zijn. Bij allochtonen is het traditionele geloof een sterke factor voor zingeving. Tegelijkertijd zie je bij hen dezelfde behoeftepatronen van de westerse maatschappij, zeker als ze hoger opgeleid zijn en een drukke baan in een Nederlandse bedrijfscultuur hebben. Waar ook enorme potentie zit, is de seniorenmarkt. Zij zijn opgegroeid met de kerk, maar het geloof is ook bij deze generatie verwaterd. Ze beschikken over veel vrije tijd, ze reizen, gaan naar concerten, maar op het gebied van levenskunst is voor hen nauwelijks specifieke dienstverlening. Dat is nog niet geëxploiteerd.»

Ook Iteke Weeda, universitair hoofddocent sociologie aan de Universiteit van Wageningen, stelt dat de markt «enorm» is en wordt versterkt door uitwisseling en aanbod op het internet. Weeda: «In de jaren zestig brak de samenleving open. Van al die experimenten is veel verdwenen, zoals het leven in communes en partnerruil, maar de zoektocht naar individuele zingeving is gebleven. De periode van het godsdienstloze tijdperk ligt alweer achter ons. We hebben de collectieve dogma’s van de kerk ingeruild voor een individuele zoektocht naar zingeving. Streven naar geluk en gezondheid gaat gepaard met een drang tot innerlijke groei. Ons geluksdenken heeft zich vermengd met de oosterse filosofie en religie: het leven is een leerschool. Ons denken is erop gericht dat je pas gelukkig kunt zijn als je van je problemen af bent. De oosterse benaderingswijze is dat je eerst door je problemen heen moet. Als je in een vergevorderd stadium bent, zal de innerlijke vrede toenemen. Veel workshops zijn niet, zoals vaak wordt gedacht, gericht op het geluk van de ‹ik›, maar ook op de ‹ander›. Het gaat erom dat je jezelf ontwikkelt met als doel dat anderen zich aan jou kunnen spiegelen.» Ja, zegt ze, het is inderdaad een vrouwenmarkt. «In het algemeen zijn vrouwen meer geneigd tot het willen verbinden – wat religie letterlijk betekent – met anderen. Ze zijn intuïtiever en meer gericht op harmonie met de omgeving. Mannen zijn meer uit op presteren en willen zich van de ander onderscheiden. Mannen schrijven de boeken over spiritualiteit die vrouwen lezen.»

Volgens Weeda is de markt nog steeds aan het groeien. Spiritualiteit is nog niet echt gemeengoed. «Het dominante gedachtegoed is nog altijd ‹doe maar gewoon›. We worden beheerst door ‹oorzaak en gevolg›-denken. Het is pas echt ingeburgerd als bij wijze van spreken bij de val van het kabinet een reïncarnatiedeskundige iets zegt over de ziel van de coalitie. Of als iemand de aura en de chakra’s leest van Balkenende. Toen de telefoon opkwam, vonden sommigen dat pure magie. Er ligt, met andere woorden, nog een hele ontwikkeling voor ons.»

Adjiedj Bakas, algemeen directeur van Dexter Consultancy, houdt zich bezig met die megatrends. Hij voorspelt een sterke terugkeer naar religie en spiritualiteit. Europa wordt volgens hem geleidelijk weer christelijker, zeker in het postsovjet Oost-Europa. In het najaar verschijnt zijn boek De toekomst van God, waarin een aantal religieuze en spirituele trends in Europa staat beschreven. «Dit uit zich in een toenemende belangstelling voor religie, die tegenwoordig steeds vaker individueel in plaats van collectief wordt beleefd. Mensen shoppen veel meer, en hun spirituele beleving kan ook buiten de religie liggen, bijvoorbeeld in de vorm van het bezoeken van waarzeggers, onder allochtonen altijd al populair, het geloof in de paranormale wereld en het knuffelen van varkens. Steeds meer mensen geven aan in ‹iets› te geloven. Ook voor ons nieuwe religies nemen toe in populariteit, zoals de Braziliaanse daime, waarbij de religieuze beleving wordt opgewekt met drugs in de vorm van een thee waarvan je in trance raakt. Mensen hebben religie weer nodig om de onzekerheden van deze roerige tijden te compenseren.»

Een heel andere trend in geluk zoeken is volgens Bakas materialistischer. «De Nederlander ervaart een etentje of een weekendje weg als ultieme quality time met de partner. Het aantal tripjes in eigen land neemt elk jaar toe. Tweeverdieners met of zonder kinderen die door de week nauwelijks aan gelukkig zijn toekomen, gebruiken hun vrije tijd om dat geluk op die manier op te zoeken. Een derde trend is de wellness-trend, die eigenlijk aan de vorige gelieerd is. Overgewaaid uit Azië: etherische oliën, massages, in combinatie met yoga, et cetera, gecombineerd met al bestaande westerse vormen van wellness, zoals sauna en zwembad. Daar is een enorme markt voor.»

Volgens Bakas maken de ontwikkelingen in de wereld de mens onzeker. «Maar het laat vooral zien dat we het met z’n allen veel te druk hebben om vanzelf aan geluk toe te komen en dat we het dus actief moeten opzoeken. Geluk is nu bijna een statussymbool, het tekent je welvaart. Je kunt ermee showen: ‹Kijk, ik werk hard, verdien veel geld en ben nog gelukkig ook.› Hoewel je van geforceerd geluk zoeken ook behoorlijk overspannen kunt raken. Als de gelukzoektrend doorslaat, kan overspannen raken een gevolg zijn.»

Ongelukkig worden van gelukkig willen zijn? Veenhoven pleit daarom voor een «betere toetsing op effect door een neutraal onderzoeksinstituut». De zwakte van de branche is volgens hem dat er te weinig gemeten wordt of iets werkt. Veenhoven: «Vergelijk een groep die kruidenthee drinkt met een vergelijkbare controlegroep die geen heil verwacht van thee. Hoe lastig dat ook is, vanwege het subjectieve belevingsgehalte. Maar wat in het algemeen wel duidelijk is: als mensen zich gelukkig voelen, zijn ze mentaal weerbaar en minder vatbaar voor ziekte. Nu de overheid de verantwoordelijkheid voor uitval van werknemers deels legt bij de werkgever, is het voor een bedrijf aantrekkelijk om te investeren in geluk op de werkvloer. Dat is economisch gezien rendabel.» •