Tentoonstelling

Zoekers en vinders

Tentoonstelling De spectaculaire stad

Er valt op de fototentoonstelling De spectaculaire stad veel interessants te zien, al dan niet ‘spectaculair’, maar de prijs voor het merkwaardigste bouwwerk gaat naar het ministerie van Transport in Tbilisi. Het staat op drie massieve poten, waarop, in vier lagen, zeven langgerekte containers liggen, steeds ten opzichte van elkaar een halve slag gedraaid. Het geheel doet denken aan een van de fantasieconstructies van El Lissitzky en zou in de sovjettijd onherroepelijk het predikaat ‘formalistisch’ hebben gekregen. De – ongenoemde – architect wilde kennelijk iets lichts en ruimtelijks bouwen, maar door de keuze van zijn materiaal, (grauw geworden) beton, is hij daar niet in geslaagd. Het gebouw schreeuwt als het ware om glas, maar in plaats daarvan zijn er in het beton smalle vensterbanden aangebracht, die het nog geslotener maken en de ongenaakbaarheid geven van een fort. Aan de voet staan een paar rommelige dienstgebouwtjes, deerlijk vervallen, zoals ook het fort zelf betere tijden heeft gekend. De begroeiing rukt op. Het is heel wel voorstelbaar dat er in de niet eens zo verre toekomst weinig meer van overblijft dan een overwoekerde ruïne.

Medium nai goiris 1800px

De fotograaf die dit curiosum heeft gevonden en vastgelegd, heet Geert Goiris. Hij behoort tot de zoekers, zij die eropuit trekken en rondkijken zonder idee waar ze zullen uitkomen. De andere categorie, ook goed vertegenwoordigd op de tentoonstelling, is die van de vinders en soms ook ensceneerders. Een gelauwerd voorbeeld is de Duitser Andreas Gursky. Hij heeft een vooropgezet idee van de omgeving die hij ongeveer zoekt, zet locatiescouts aan het werk, en is eenmaal het geschikte bouwwerk gevonden dan vliegt hij in met zijn assistenten en gaat, bij wijze van spreken, met één foto weer terug, om die vervolgens digitaal te bewerken. Ze zijn mooi, die reusachtige foto’s, soms verbluffend en vaak intrigerend, omdat de kijker weliswaar ziet dat het beeld gemanipuleerd is (wat hij ziet, kán niet), maar daar niet de vinger achter krijgt. Gursky lonkt naar de Kunst, met voorbijgaan aan datgene wat fotografie uniek maakt: authenticiteit of ‘waarheid’, om het duur te zeggen. En dat geldt voor meer estheten op deze tentoonstelling. Michael Wesely werkt met extreem lange sluitertijden waardoor op één beeld van dezelfde plek laag na laag wordt vastgelegd. Een diffuus effect, dat het verstrijken van de tijd suggereert, maar toch eerst en vooral een mooi plaatje wil zijn. Elke hotelketen kan met een gerust hart een Gursky of Wesely in de lobby hangen.

Interessanter zijn de fotografen die niet per se op het artistieke mikken, wat niet wegneemt dat hun beelden esthetisch soms heel bevredigend zijn. De Chinees-Amerikaanse Sze Tsung Leong heeft de razendsnelle verstedelijking van het Chinese platteland gedocumenteerd. Cohorten identieke woongebouwen rukken op, alsof het plan Voisin van Le Corbusier, zij het met minder groen, alsnog is uitgevoerd. Maakt men in China de fouten die wij al achter ons hebben gelaten, of is een Chinees zo anders dat hij in een dergelijke omgeving wél leven kan? Leong geeft geen antwoord, maar stelt wel de goede vraag.

Dertig fotografen uit binnen- en buitenland laat De spectaculaire stad zien, dertig visies op ‘de stad’. Wat daarbij opvalt, is dat er in die stad zo weinig mensen te bekennen zijn. Bij de panoramische foto’s spreekt dat vanzelf: details vallen weg. Maar ook op foto’s die op straatniveau zijn genomen zijn weliswaar sporen van menselijk leven waarneembaar, maar niet vaak mensen. Verdwenen is de oude straatfotografie van mensen als Klein, Frank en Weegee of, een latere generatie, Winogrand en Davidson, die individuen toonden in hun stedelijke habitat. De balans tussen mens en stad in hún werk lijkt nu verloren: alsof de stad, stenen moloch, haar bewoners voorgoed verzwolgen heeft.

Medium nai leong 1800px

Dit is een mooie en mooi ingerichte tentoonstelling. Storend is de pretentieuze ondertitel, Photographing the Future. Als iets duidelijk wordt, dan is het hoe veelvormig het fenomeen stad is. Steden zijn individuen. Berlijn is geen Mexico City en Almere geen Sjanghai. Elke stad heeft toekomst, haar eigen toekomst, en generaliseringen zijn hier weinig vruchtbaar. Deze fotografen tonen de rijkdom van het heden, en dat is boeiend genoeg. Bovendien, Oscar Wilde wist het al, voorspellen is lastig, vooral als het om de toekomst gaat.

De spectaculaire stad, Nederlands Architectuurinstituut, Rotterdam, tot en met 7 januari

www.nai.nl