Het duurde een paar eeuwen, maar de schuldige is gevonden. De persoon die verantwoordelijk is voor uitbuiting, van Aziatische fabrieken tot de Nederlandse landbouw. Die er zo’n beetje op eigen houtje voor zorgt dat de aarde mogelijk al binnen vijf jaar door de grens van 1,5 graad opwarming breekt. Zonder wie het bruisende beloningsfeest aan de top van beursgenoteerd Nederland – het FD komt op een gemiddelde plus van 35 procent in 2021 – nooit had kunnen plaatsvinden.

Die kapitalistische slechterik, dat bent u. En ik trouwens ook.

‘Het is het pensioengeld van leraren, verpleegsters en politiemensen dat wij investeren’, zei een vertegenwoordiger van investeerder Blackstone vorige maand in de Tweede Kamer. Deze James Seppala kwam tekst en uitleg geven over de wonderbare vermenigvuldiging van de huren bij de circa zeventienhonderd woningen die de Amerikanen in Nederland hebben opgekocht. Sommige bewoners zagen hun maandbedrag volgens de Volkskrant stijgen van 500 naar 2500 euro. Blackstone schijnt ook belasting te ontwijken, maar de jaarwinst van 5,9 miljard dollar is heus niet de belangrijkste drijfveer, benadrukte Seppala. Het gaat hem om het pensioenrendement van de hardwerkende Nederlander.

Ook in de berichtgeving rond PostNL wordt met een beschuldigende vinger naar die gewone burger gewezen. Het postbedrijf laat pakketten bezorgen door onderaannemers van onderaannemers. Telkens wanneer blijkt dat dat hopeloos fout gaat – onderbetaling, eindeloze werkdagen, zwartwerk – wast de leiding haar handen in onschuld. Wij weten van niks.

Bij de zuiderburen hebben ze het juiste antwoord op zoveel outsourcing-huichelarij gevonden: de baas van de Belgische tak van PostNL zat onlangs vast op verdenking van mensenhandel, valsheid in geschrifte en het leiden van een criminele organisatie. Vanuit Nederland klinken deels heel andere geluiden. Is het niet de individuele consument, vroeg een medewerker van de arbeidsinspectie zich hardop af, die zich al die pakjes laat toesturen?

Het kapitalisme is geen democratie met een parlement volksvertegenwoordigers en verkiezingen

Dezelfde consument schijnt ook verantwoordelijk te zijn voor de wildgroei aan ‘XXL’ distributiecentra. Varkens die doodgemarteld worden in slachthuizen: de klant wil barbecuen. Opwarming van de aarde? De automobilist kiest er zelf voor, elke tankbeurt opnieuw.

Nu is er niks mis met verantwoordelijkheid nemen voor de eigen, persoonlijke keuzes. U weet wel, De Beauvoir en Sartre: niet te kwader trouw leven. Maar het moet wel kloppen. Helaas ervaart twee op de vijf werkenden weinig autonomie. Ze hebben, met andere woorden, geen bal te zeggen binnen hun organisatie. De macht van consumenten om te ‘stemmen met hun euro’s’ is al net zo beperkt. Weinigen beschikken over een oneindig budget en dan nog is het onmogelijk om voor elk T-shirt te ontdekken onder welke omstandigheden het geproduceerd is. Via de politiek misschien? Een meerderheid van de bevolking heeft er weinig vertrouwen in.

Dan hebben we het alleen nog over het kleine, overzichtelijke Nederland. Wie durft te beweren dat hij of zij iets te zeggen heeft over de koers van de wereldeconomie? Dat is wel wat de bestuurders van Shell, PostNL, Blackstone en al die andere grote concerns suggereren. Stijgen de winsten, dan is dat aan hun kwaliteiten te danken. Duiken er berichten op over uitbuiting, dan zijn ze plotseling slechts eenvoudige knechten die doen wat de massa van hen verlangt: goedkope spullen en diensten leveren.

Ik kan me niet herinneren dat ik ooit een formulier heb ingevuld waarmee ik instem met pakketbezorging door uitgeknepen, slaapdronken chauffeurs in vuilwitte dieselbusjes. Niemand heeft mij ooit gevraagd of ik mijn pensioenpremie wil steken in een Amerikaanse huisjesmelker. Laat staan of ik daar überhaupt voor ben, zo’n door grote vermogensbeheerders en investeerders uitgevoerd kapitaaldekkingsstelsel.

Pas als iets recht gepraat moet worden wat krom is, wordt mijn invloed als individu opgeblazen. Alsof het kapitalisme een democratie is met een parlement, volksvertegenwoordigers en verkiezingen. Op alle andere momenten dienen u en ik onze ondeskundige mond te houden. Gelukkig hebben burgers in deze ene economische kwestie wél een stem. Lenen we ons voor de rol van zondebok? Of is het tijd degenen aan de top verantwoordelijk te houden voor hun eigen daden?