Het nieuwe volksgericht

Zondebokken

Van de heksenjacht op SNS-baas Van Keulen tot het nieuwe recht van slachtoffers om mee te praten over de strafmaat: de nieuwe richting is eigenrichting. Is het volksgericht de keerzijde van de democratie?

Gustave Flaubert verbaasde zich er al over. In 1854 schrijft hij: ‘Een dezer dagen is in Provins een jongeman terechtgesteld die een burgerman en zijn vrouw had vermoord, en vervolgens de dienstmeid had verkracht en de hele wijnkelder had leeggedronken. Welnu, om deze zonderling onder de guillotine te zien zijn er de dag tevoren tienduizenden mensen van het platteland van Provins samengestroomd. Omdat de herbergen niet genoeg plaats hadden, hebben er velen de nacht buiten doorgebracht en in de sneeuw geslapen. De toeloop was zo groot dat er een tekort aan brood was. Oh, algemeen stemrecht! Drogredenaars! Oh charlatans!’ (Brief aan Louise Colet, 2 januari 1854)

Blijkbaar hadden die boeren er fysieke ontberingen voor over om iemand bestraft te zien worden. Zo diep is het verlangen naar wraak geworteld. De meeste toeschouwers waren vast geen direct slachtoffer, maar ze voelden zich wel bedreigd. Nu het kwaad een kop had gekregen, kon die kop er ook af, en was de gemeenschap rond Provins gezuiverd, in elk geval symbolisch.

Het mechanisme van de zondebok is oud, minstens zo oud als het bijbelboek Leviticus dat voorschrijft een bok met alle zonden te beladen en de woestijn in te sturen. De laatste tijd krijgt dit ritueel nieuwe gestalten. sns-baas Sjoerd van Keulen haast zich naar het buitenland als z’n inbox ontploft onder scheldbrieven en bedreigingen. GeenStijl zet foto’s van de vermoedelijke daders van de schoppartij in Eindhoven online. Via internet krijgen ze bedreigingen binnen, ook als ze toevallig dezelfde naam hebben als iemand op de foto’s.

Het volksgericht heeft nieuwe vormen gekregen, die te danken zijn aan vier ontwikkelingen.

  1. Het systeem heeft

geen gezicht

Waar houdt het kapitalisme kantoor? Waar kun je je beklag doen als justitie de daders niet oppakt die we zelf met wat muisklikken vinden? We horen het in Keulen donderen en staan machteloos.

Ook de instanties die toezicht moeten houden staan niet in de Gouden Gids. Terwijl we steeds horen dat het de ‘toezichthouders’ zijn die ‘falen’. Wie waren die toezichthouders bij SNS Reaal en dsb? Hebben ze inderdaad gefaald? En waarin dan precies? We zullen het niet te weten komen, want volgens Europese regels mogen die mysterieuze instanties geen vertrouwelijke informatie prijsgeven aan de Algemene Rekenkamer. Waarom mochten de banken zélf sns niet redden, zoals aanvankelijk het plan was? Rabobank, ABN Amro en ing zouden de verliezen deels opkopen in de vorm van een ‘bad bank’. Dat mocht niet van, opnieuw, de Europese regels, waardoor wij het nu met z’n allen weer mogen ophoesten. En zo zijn ‘onze’ belastingmiljarden vermalen in de tandwielen van instituties die zowel boven onze pet zijn gegroeid als buiten onze landsgrenzen.

Waarom is het netto salaris van europarlementariërs hoger dan het toch al zo buitenissige bruto bedrag? Zoveel onduidelijkheid tovert de wereld al snel om tot een samenscholing van boeven zonder gezicht. Ze plunderen onze portemonnees maar wie ze wil bereiken krijgt in het gunstigste geval een keuzemenu. Onder het putdeksel van al die instituties kolkt onze woede. Koekeloert er dan eindelijk iemand met z’n kop om het hoekje van de stalen branddeuren – Van Keulen, Scheringa, Rijkman Groenink – dan gaat die kop op een stok. Boerenbraadlul.

Dat al die virtuele bedreigers en mopperkonten wel met hun gat op een spotgoedkope bank kunnen zitten van Ikea – dat door slim te schuiven met postbusadressen amper belasting betaalt – zien ze over het hoofd. Net als dat ze decennia lang ijverig mee hebben gedaan met lucht blazen in de grote zeepbeleconomie van leningen en overwaarden, en zich maar al te graag lieten inpakken in de woekerpolissen die hun auto’s en breedbeeld-tv’s fourneerden.

Zolang we er de vruchten van plukken, interesseert het ons geen hol dat het systeem geen gezicht heeft.

2.De discrepantie tussen recht en rechtvaardigheid neemt toe

Ressentiment. Zo heette de onderbuik bij Friedrich Nietzsche. De zwakkeren voelen zich onderdrukt en willen wraak nemen op hun machthebbers op wie ze afgunstig zijn. Anders dan je zou verwachten is juist in moderne, welvarende samenlevingen dit ressentiment groot. Wie vroeger z’n leven verprutste kon dat op het conto van de Lieve Heer of het lot schrijven. Nu is hij zelf verantwoordelijk voor zijn succes, en dus ook voor zijn falen. Net zoals die bankdirecteur zelf verantwoordelijk is. Die zal dus ook niet postuum door een man op een wolk naar het vagevuur ­getorpedeerd worden (zoals Dante zijn vijanden nog met één pennenstreek een enkeltje Inferno kon geven). Dus moeten wij dat zelf maar doen. We zijn onze eigen man op de wolk, en vellen ons laatste oordeel in Caps Lock-letters. In de doe-het-zelf-realiteit is eigenrichting categorisch.

Kon je een decennium geleden nog volhouden dat het ‘de onderbuik’ was die sprak, dat orgaan dat exclusief was geschapen voor kortlontige tokkies en ander pvv-uitschot, inmiddels heeft ook een keurige presentator van het keurige Grachtengordelbulletin Zomergasten zich opgeworpen als moderne Robin Hood, die sns-baas Sjoerd van Keulen beleefd per mail sommeert z’n bonus terug te storten.

De zittende instituties kunnen niets beginnen tegen praktijken als die bonuscultuur, zoals een commissie onder leiding van Femke Halsema ook moest concluderen dat bestuurders van Amarantis niets onwettigs deden, hoewel hun gedrag wel ‘ongepast’ was.

Van Keulen en de Amarantis-top begaan alleen een morele fout, geen wettelijke. Je kunt dus alleen een moreel appèl op ze doen, en over het algemeen maakt een moreel appèl evenveel indruk als een bankoverval met een theelepeltje.

Het resultaat is dat er een discrepantie is waar te nemen tussen het geldende recht en de gevoelde rechtvaardigheid. Dat geldt voor die rommelbanken met hun miljoenenbonussen, en ook voor de kleine criminaliteit die onvoldoende bestraft wordt, een ressentiment waar het tv-programma PowLitie volledig op draait.

Als de discrepantie tussen recht en rechtvaardigheid groeit, slaat die om in revolte en eigenrichting. Sluipenderwijs verliest de staat zo haar legitimiteit om recht te spreken. Samen met het verlies van het monopolie op geweld is dat een potentieel fatale combinatie.

Ach, zo snel zullen we hier niet afglijden tot zo’n landje met autobommen en begrafenis­stoeten vol spandoeken? Ik weet het niet. In mei 2002 had het er rond het Binnenhof wel trekjes van, en dat nog ruim vóór de financiële crisis.

  1. Eigenrichting is cool

Ooit veroorzaakte Johan Remkes nog een schok toen hij zich in 2002 als minister liet ontvallen dat hij daders van zinloos geweld het liefst ‘een rotschop’ zou geven. In 2011 propageerde Mark Rutte het bezit en gebruik van een honkbalknuppel tegen inbrekers. In 2012 nam Fred Teeven het op voor een bewoner die inderdaad een inbreker had doodgemept. ‘Dat is het inbrekersrisico.’

Diezelfde Teeven introduceert nu een wet die slachtoffers niet alleen meer spreekrecht geeft, maar ze ook hun zegje laat doen over de straf. Waarna de rechter alsnog gewoon z’n eigen oordeel velt. Die spek-en-bonenrequisitoiren laten zich raden. Met name in de gevallen die wat ingrijpender en mediagenieker zijn dan een tasjesroof. Moord? Misbruik? Levenslang! De doodstraf! Kop eraf! Vanuit therapeutisch oogpunt zou dat de slachtoffers wat opluchting kunnen geven, maar die valt ongetwijfeld in het niet bij de teleurstelling om het vonnis. Dan blijkt dat de rechter het advies niet heeft opgevolgd, en doodleuk aan komt zetten met een afgewogen oordeel en een lagere straf dan begeerd. Een nieuwe Kop van Jut is op de paal gespiest, die van de rechter, met bef en al – de zoveelste ondemocratische magistraat die weigert om de decreten uit te voeren die de vox populi uitvaardigt met bloed, zweet en tranen.

Naast politici doen ook de media hun best om eigenrichting zo veel mogelijk aan te moedigen. Waar de onderbuik zich eerst alleen nog kon ontluchten als de eigenaar inbelde bij Stand Punt NL of Joost Eerdmans zijn er nu programma’s die de boeven vangen die justitie laat lopen. PowNed en PowLitie treden in de voetsporen van Peter R. en z’n geprepareerde Joran-mobiel.

De suggestie die daarvan uitgaat is: burgers doen zelf wel wat de officiële instituties nalaten. Iedereen met een internetverbinding kan mee galopperen in de cavalerie van moraalruiters. Dat ze af en toe bij de verkeerde op de stoep staan (zoals in 2004 de menigte zich verzamelde voor een huis van Johan van der Sloot in Drachten, of zoals eind vorig jaar een naamgenoot van een ‘Eindhovense schopper’ bedreigingen ontving) is collateral damage in de oorlog tegen het onrecht, evenals het sneuvelen van de basis­beginselen van de rechtsstaat.

Ook de ‘serieuze media’ dragen ijverig bij aan dit mechanisme, door het exces als nieuwswaardiger te presenteren dan de feiten, de gevoelens relevanter dan de duiding. Of het nu een bultrug of een bonus is, de voorpagina’s wedijveren om de diepste rode lap te zijn voor het collectieve ressentiment.

4.Het volksgericht is de keerzijde van de democratie

Terug naar Provins, naar Flaubert. Na zijn schets van de wraakzuchtige menigte is het eerste wat Flaubert uitroept: ‘Oh algemeen stemrecht!’

Opvallend: het is begin 1854. Twee jaar eerder had Napoleon III zich tot keizer laten kronen en, als een soort tegenprestatie, het algemeen stemrecht ingevoerd. Democratie en publieke lynchpartijen zijn voor Flaubert dus nauw met elkaar verbonden, en hoe je er ook over oordeelt, het eigentijdse zondebokmechanisme is een uitvloeisel van een toegenomen democratie.

Met Twitter en Facebook is iedereen directeur en penningmeester van een instantie die zowel openbaar aanklager, rechter als perswoordvoerder is. Ongeorganiseerde volkstribunalen zijn de onvermijdelijke schaduwkanten van de democratie in het mediatijdperk.

‘De democratische droom,’ heet het in een van de bon mots van Flaubert, ‘bestaat erin het plebs naar het dwaasheidniveau van de burgerij te brengen.’

Die droom is anderhalve eeuw later ruimschoots uitgekomen.