Illegale handel in dierenmedicijnen

Zonder dierenarts zelf aan de slag

Wie de kosten voor diergeneesmiddelen wil drukken, kan via internet illegaal spul bestellen. Met alle risico’s van dien voor mens, dier en milieu. ‘Dit kan gevaar voor de voedselketen opleveren.’

Verboden antibiotica kunnen ongezien in het vlees terechtkomen © Robin Utrecht / ANP

Het begint met een opmerkelijke gebeurtenis: begin september belt een pakketbezorger aan bij een bedrijf in Friesland en zegt dat hij iets komt afleveren. Als een medewerker het checkt, blijkt het pakketje niet voor hen bestemd. De bezorger zegt dan dat iemand het daar later zal komen ophalen. De medewerker vertrouwt het niet en belt de politie. Als de opgetrommelde agenten het pakketje openen zien ze dat er diergeneesmiddelen in zitten die in Nederland verboden zijn. Als niet veel later een man arriveert om de bestelling op te halen, wordt hij aangehouden en doorzoeken rechercheurs en inspecteurs van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (nvwa) het bedrijfspand van de verdachte in Noord-Holland. Daar treffen ze een ‘aanzienlijke hoeveelheid diergeneesmiddelen’ aan waaronder antibiotica en dertigduizend euro aan contant geld. De nvwa vermoedt dat de verdachte illegaal handelt in diergeneesmiddelen.

En dat is een groot probleem. ‘Verkeerd of verboden gebruik van diergeneesmiddelen kan risico’s opleveren voor mens, dier en milieu’, zo laat de nvwa weten na de aanhouding. ‘Door overvloedig en onzorgvuldig gebruik van antibiotica bestaat het risico dat zich bacteriën ontwikkelen die ongevoelig worden voor antibiotica. Het gevolg kan zijn dat bacteriële infectieziekten in de toekomst steeds minder goed te behandelen zijn. Daarom pakt de nvwa de illegale handel in diergeneesmiddelen aan.’

De middelen lijken online besteld te zijn en dat komt overeen met recente waarschuwingen van de Autoriteit Diergeneesmiddelen en de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde (KNMvD) over de toename van de handel in illegale diergeneesmiddelen via internet. ‘Het verhaal dat er buitenlandse websites zijn waar je illegale diergeneesmiddelen kunt bestellen gaat al langer rond’, zegt directeur Hetty Schreurs van de Autoriteit Diergeneesmiddelen. ‘Het gaat dan om antibiotica die elders geproduceerd en geregistreerd worden. Die mag je in Nederland niet gebruiken.’

Als we cijfers opvragen bij de nvwa blijkt dat er de laatste jaren inderdaad een grote toename is van in beslag genomen illegale dierenmedicijnen. In 2018 en 2019 gebeurde dat in totaal 43 keer en maar twee keer was dat in de Rotterdamse haven, wat opvallend is omdat veel andere illegale handel wel via Rotterdam gaat. In de twee jaar daarvoor zijn maar één keer diergeneesmiddelen in beslag genomen. Gevraagd naar een verklaring moet de nvwa het antwoord schuldig blijven. Ook andere partijen weten niet waarom de handel in illegale diergeneesmiddelen lijkt te groeien. Zo ziet het Openbaar Ministerie geen toename van veroordelingen, laat een woordvoerder weten: ‘Er worden soms zaken behandeld, maar wij merken geen trend met betrekking tot diergeneesmiddelen. Daar moet ik wel bij aantekenen dat wij de laatste schakel zijn en het even kan duren voor verdachten zich bij ons moeten verantwoorden.’

Wie een blik werpt op de zaken die wel zijn voorgekomen, ziet dat vooral de bestuursrechter eraan te pas komt en dat verdachten zelden voor de strafrechter verschijnen. Een grote zaak speelde in 2019, toen in het Noord-Hollandse Langedijk een verdachte werd aangehouden die zich niet aan de regels hield voor de handel in ontwormingsmiddelen voor onder meer paarden, die uitsluitend op recept van de dierenarts mogen worden geleverd. Ook moet in het paspoort of in het logboek van het dier worden aangetekend welke diergeneesmiddelen zijn toegediend, zodat er zicht is op de wachttijd na toepassing van de middelen.

Doordat deze middelen zonder recept worden verstrekt, wordt het toezicht op de middelen sterk ondermijnd, stelde de officier van justitie: ‘Dit kan gevaar voor de voedselketen opleveren. Bovendien kan hierdoor ook geen toezicht gehouden worden op de kwestie of de juiste diergeneesmiddelen in de juiste situatie worden toegediend. Diergeneesmiddelen worden immers slechts toegelaten voor een specifieke aandoening. Onjuist gebruik, overdosering of zuinigheid leidt tot resistentie onder dieren tegen bepaalde diergeneesmiddelen.’

Het was niet de eerste keer dat de verdachte de regels schond. Voordat zijn vergunning tot kleinhandel werd ingetrokken werd hij verschillende keren bestuurlijk beboet voor het verkopen van diergeneesmiddelen zonder recept. Maar ook zonder vergunning ging de man door met zijn handel. Hij kreeg een boete van vijftigduizend euro en een voorwaardelijke celstraf. Twee ondernemers uit Twente die ook bij de handel waren betrokken kregen boetes van 25.000 euro.

Dat er bij boeren soms medicijnen op het erf aanwezig zijn die ze zelf ergens hebben gekocht, is voor een anonieme dierenarts herkenbaar. Niet voor niets waarschuwde de KNMvD, de beroepsvereniging voor dierenartsen, in 2018 leden om ‘criminele praktijken met medicijnen’ te melden bij de nvwa. Normaal gesproken moet de dierenarts eerst bij boeren langskomen om medicijnen af te leveren en eventueel toe te dienen, met illegale middelen kunnen boeren direct zelf aan de slag. Bijvoorbeeld met antibiotica toedienen, of een roesje om dieren rustig te maken, zoals kalfjes bij het onthoornen. Op deze manier hoeft de dierenarts minder vaak te komen en dat scheelt voor boeren in de portemonnee. Het gevolg is dat de dierenarts geen zicht heeft op het daadwerkelijke medicijngebruik en of de verboden antibiotica alsnog ongezien in het vlees terecht kunnen komen.

‘Een flesje antibiotica voor mijn schapen was een paar jaar geleden zo’n twintig euro, maar inmiddels betaal je 55 euro’ © Manon Bruininga / ANP

Voer in de zoekbalk ‘Baytril’ of ‘antibiotica’ in, in combinatie met ‘order now’ en er verschijnt al snel een aantal websites die qua uitstraling en gemak weinig onderdoen voor populaire bestelwebsites als Bol.com of Zalando. Het gaat hier alleen niet om schoenen of boeken, maar om medicijnen die door de nvwa ten strengste verboden zijn voor niet-dierenartsen. Het afrekenen gebeurt niet met zwart geld of met ingewikkelde constructies, maar gewoon met iDeal. Via de Bulgaarse website Dietvet.com is het bestellen van Baytril – een derde keuze antibioticum dat onder meer buikvliesontsteking, longontsteking en baarmoederontsteking tegengaat – ons binnen een paar klikken gelukt. Een kwestie van enkele minuten werk. In onze e-mail krijgen we meteen een bevestiging: de bestelling is ontvangen en wordt de volgende dag per post verstuurd naar Nederland.

Is het echt zo gemakkelijk? Ja. Na amper twee dagen ploft er op de redactie van De Groene Amsterdammer een doosje Baytril in de bus. Een zogeheten ‘kritiek’ antibioticum dat ook door mensen wordt gebruikt. Het middel kan met een injectie worden toegediend in de ader, de spier of onder de huid van vee. Bij het bestellen wordt er vooraf nog wel in kleine rode lettertjes vermeld dat er voor dit antibioticum een recept van de dierenarts nodig is, maar die waarschuwing blijkt bij de verzending geen enkele belemmering; er wordt nooit gevraagd of we in contact staan met een dierenarts. Terwijl dierenartsen volgens de geldende Europese wetgeving voor diergeneesmiddelen de enigen zijn die het middel mogen hebben én mogen toedienen. Enige tijd na de bestelling is de website om onbekende redenen uit de lucht.

‘Wil je het per vliegtuig of per schip?’ Lionel Zhang van het Chinese Xi’an Accenture Biotech zegt via een chatbericht dat het geen enkel probleem is om vijfhonderd kilogram Baytril-poeder naar Nederland te versturen. Maar hoe moet hij het verzenden?

‘Boeren proberen de dierenarts zo ­weinig mogelijk te laten komen om de kosten te drukken. Na een paar keer meekijken  weet iedere boer hoe hij zelf medicijnen moet toedienen’

Een recept van een dierenarts is niet nodig, meldt Zhang, die laat weten eerder zaken te hebben gedaan met Nederland. Het ging toen om duizend kilo poeder Enrofloxacine, de werkzame stof van Baytril, die hij met succes naar Nederland zou hebben verstuurd. Is het grootspraak van iemand die graag geld wil verdienen? Een bewijs van de levering wil Zhang niet geven.

We zijn bij hem terechtgekomen via Alibaba.com, de Chinese concurrent van Amazon. Bij de eerste poging met de zoekterm ‘Baytril’ poppen er tientallen leveranciers op die het middel en ook andere antibiotica in gebrekkig Engels aanprijzen. Op de foto’s zijn grote bakken en emmers met wit poeder en dozen vol pillen te zien, gemaakt in kleine fabriekjes en laboratoria. Vriendelijk lachende medewerkers poseren er in witte jassen naast. De antibiotica die in Nederland voor veehouders streng verboden zijn om zelf te hebben of toe te dienen, worden hier in kilo’s tegelijk aan de man gebracht. De prijs ligt ook onvoorstelbaar laag. De Alibaba-leveranciers rekenen voor een flesje Enrofloxacine van honderd milliliter tussen één en twee dollar. In Nederland bedraagt de prijs voor hetzelfde flesje rond de dertig euro. Het gaat dus om enorme marges en grote winsten.

Gesprekken met andere Alibaba-handelaren verlopen volgens hetzelfde patroon. Een medewerker van Tianjin Zhongsheng Glory Technology laat weten dat een bestelling van duizend flesjes Baytril van honderd milliliter geen enkel probleem is. Ook dit bedrijf beweert al grote zendingen naar Europa te hebben gedaan: in Portugal en in België zouden grote partijen zijn afgenomen.

Henan Zhongsheng Animal Pharmaceutical verstuurde naar eigen zeggen diergeneesmiddelen naar Polen en de Verenigde Staten. Over het transport moeten we ons niet te veel zorgen maken, zo wordt er over de chat verzekerd. Daar is goed over nagedacht. ‘Wij versturen Enrofloxacine via Fedex met een andere chemische naam: Polyaluminiumchloride. Fedex verzorgt de “inklaring” en regelt dat de goederen aan de deur worden bezorgd. In het geval van inspectie zullen wij de van ons vereiste documenten aanleveren die hierbij helpen.’

Het gaat hier om een ‘derde keuze’ diergeneesmiddel dat volgens de wet alleen onder zeer strikte voorwaarden door dierenartsen mag worden toegediend. Om het in te zetten is vooraf zelfs bacteriologisch onderzoek nodig, om aan te tonen dat er geen andere behandelopties voor de dieren zijn. De handel in deze voorgeschreven middelen is streng verboden. Niet verrassend, het middel dient soms zelfs als laatste redmiddel voor patiënten op de intensive care. Het is dan ook niet voor niets dat de Europese Unie wetgeving voorbereidt die de distributie van de diergeneesmiddelen beter reguleert.

‘Kijk, die schapen daar zijn van ons.’ Vanuit zijn woonkamer in een Noord-Hollands lintdorp wijst boer Bart (niet zijn echte naam) naar een enorm stuk land waar schapen lopen. Aan de achterzijde grenst de woning aan de boerderij die hij met zijn ouders bestiert; in totaal bezitten ze zo’n vijftig hectare in de omgeving en bijna duizend schapen.

Bart is opgeleid tot dierenarts, maar koos toch voor een bestaan als boer. ‘Als dierenarts maak je bijna nooit dieren beter en dat vond ik erg frustrerend. Je mag vooral opdraven als er eigenlijk niks meer te redden valt. Net zoals een automonteur auto’s wil repareren en niet alleen naar de sloop brengen, had ik dat ook.’ In zijn bestaan als boer heeft hij profijt van zijn achtergrond als dierenarts, ook financieel. Hij hoeft minder vaak een dierenarts te laten komen als beesten ziek zijn of als er medicijnen moeten worden voorgeschreven of toegediend. ‘En toch betaal ik al duizenden euro’s per jaar aan diergeneesmiddelen. Boeren die ook nog een dierenarts moeten betalen, zijn nog veel duurder uit. Die komen niet voor een tientje per keer en dat maakt het ook zo duur. Boeren zijn slimmer dan je denkt en proberen de dierenarts zo weinig mogelijk te laten komen om de kosten te drukken.’

Medicijnen toedienen is voor boeren vaak eenvoudig, zegt Bart. Het zijn namelijk simpele handelingen. ‘Na een paar keer meekijken weet iedere boer hoe het moet.’ En hij begrijpt die boeren wel. Ze zien de prijs van de medicijnen al jaren stijgen. Bart: ‘Een flesje antibiotica dat ik gebruik voor mijn schapen was een paar jaar geleden zo’n twintig euro, maar inmiddels betaal je 55 euro.’ Antibiotica zijn volgens hem voor alle veehouders duur geworden. Via bijvoorbeeld wolfederaties worden medicijnen die boeren wel zelf mogen toedienen bij schapen daarom gezamenlijk goedkoop ingekocht. Al blijkt dit achteraf niet altijd rechtmatig: een schapendierenarts werd in 2018 veroordeeld tot dertigduizend euro boete voor onder meer het verkopen van geneesmiddelen zonder de bedrijven te bezoeken.

Bertus Doppenberg, bestuurslid bij de Nederlandse Melkveehouders Vakbond, herkent de klacht dat medicatie in korte tijd flink duurder is geworden. De oorzaak heeft indirect te maken met de regelgeving rond medicijngebruik, meent hij: ‘Jaren geleden waren er meer aanbieders van diergeneesmiddelen. Er werden ook meer medicijnen gebruikt door veehouders. Zowel de eerste, tweede als derde keuze antibiotica was toen beschikbaar.’ Melkveehouders zijn volgens Doppenberg de laatste jaren sterk gaan minderen in medicijngebruik. ‘Omdat er nu minder aanbieders zijn en er minder verkocht wordt, is het verdienmodel van medicijnproducenten onder druk komen te staan. Een gevolg is dat de marge per eenheid omhoog gaat.’

Voor dierenartsen is de medicijnhandel via internet geen verrassing. ‘In Nederland moeten er apotheken of dierenartsen aan webshops voor receptplichtige diergeneesmiddelen verbonden zijn’, zegt Joost van Herten, beleidsadviseur bij de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde. ‘Nederlandse websites waar je zonder recept diergeneesmiddelen kunt kopen, komen daardoor amper voor. Al zijn er natuurlijk wel incidenten. Heel anders is dat in het buitenland.’ Van Herten ziet naast webshops nog een probleem: de illegale handel in de grondstoffen van diergeneesmiddelen, die volgens hem online soms met tonnen tegelijk worden ingeslagen. ‘Je kunt via internet van alles bestellen. De antibiotica zelf, maar ook de grondstoffen waaruit antibiotica bestaan. De echt criminele handel die op veel grotere schaal gebeurt, daar kom je denk ik lastig achter. Die komt niet altijd uit Europa maar van verder weg en is moeilijk te bestrijden.’

Hetty Schreurs van de Autoriteit Diergeneesmiddelen ziet de handel via internet ‘sowieso niet’ als een wenselijke ontwikkeling: ‘Het staat op de actiepuntenlijsten van de nvwa en KNMvD. Wij kunnen niet handhaven, alleen de nvwa kan dat.’

Wageningen BioVeterinary Research meet in opdracht van de overheid de mate van antibioticaresistentie bij dieren in slachthuizen. Daar wordt tot nu toe geen toename gemeten.

Vanuit leden ontvangt de KNMvD volgens Joost van Herten tot nu toe weinig signalen van aangetroffen medicijnen die boeren niet zelf horen te hebben. ‘Een melding zet natuurlijk ook de relatie tussen veearts en klant onder druk. Dat is een dilemma, maar ik zou het raar vinden als de boeren er niet op worden aangesproken.’ Maar of het ook tot een melding komt? Je kunt zaken anoniem melden bij de nvwa. Van Herten: ‘Maar dan bestaat het risico dat de veehouder in de gaten heeft van wie die melding kwam. Je hebt een vertrouwensrelatie met elkaar en zoiets betekent dan ook het einde van de relatie.’