Film

Zonder kunst geen leven

Film: X-Men: The Last Stand

_Een paar jaar geleden schrijft de gerenommeerde stripauteur Grant Morrison in The Evening Standard dat het genre «comics» bij uitstek een vorm is die taboes kan doorbreken door middel van politieke satire. Veel comics, schrijft hij, bevatten tegenwoordig dezelfde subversieve culturele kracht als het beste werk van Dennis Potter, de oude meester van de Engelse televisiedramaserie.

Bovendien, stelt Morrison, is er tegenwoordig één comic die steeds meer een reflectie is van de wereld om ons heen, en dat is X-Men.

Morrison heeft gelijk, zeker in het licht van actuele ontwikkelingen. Het is onthutsend om op één dag X-Men: The Last Stand te zien, de nieuwste editie van de comic te lezen en vervolgens tot diep in de nacht het kamerdebat te volgen over de beslissing van minister Verdonk betreffende het Nederlanderschap van Ayaan Hirsi Ali. Wat ik hiermee wil zeggen, is dat je kunst en het leven niet uit elkaar kunt houden. Sterker, dat je kunst en het leven niet uit elkaar dient te houden. Zonder kunst geen leven, en andersom. Daarom «leeft» Ayaan Hirsi Ali in X-Men, en bestaat X-Men door het discours rond multiculturaliteit en vreemdelingenhaat.

Medium film

De achtergrond: de Amerikaanse comic X-Men (uitgeverij Marvel), die in de jaren zestig werd bedacht door het legendarische duo Stan Lee en Jack Kirby, vertelt het verhaal van de zogenoemde «x-mensen», mensen die door een mutatie van het lichaam sinds hun geboorte over superkrachten beschikken. Charles Xavier, een aan een rolstoel gekluisterde wetenschapper, is door zijn telepathische krachten de leider van de X-Mannen. De gemuteerde mens Magneto, eertijdse vriend van Charles en een overlevende van de concentratiekampen van de Tweede Wereldoorlog, is de aartsvijand van de XMannen. Maar Magneto, Xavier en de anderen hebben een gezamenlijke vijand: de gewone mens, homo sapiens. Door het centrale thema, namelijk het conflict tussen «mutant» en mens, ontstaat een goudmijn aan politieke, maatschappelijke en psychologische metaforen: vreemdelingenhaat, homoseksualiteit, aids, tienerangst en antisemitisme. Zo is het werk exemplarisch voor de capaciteit van comics als kunstvorm om de lezer door reflectie en commentaar tot een diepere waarheid te brengen. En in het geval van XMen luidt die waarheid: de multiculturele samenleving is iets om na te streven, maar tegelijkertijd ook iets wat iedere keer weer onmogelijk lijkt.

Debatten waarin «wij» en «zij», «mens» en «mutant», ingeburgerde en vreemdeling tegenover elkaar staan, zijn niet alleen schering en inslag in X-Men-verhalen, ook kleuren ze het publieke debat in Nederland. Want is het idee van «wij» en «zij» niet onderhuids aanwezig in de relatie tussen Ayaan Hirsi Ali en Nederland? Verdonk is, in X-Men-terminologie, de archetypische vertegenwoordiger van de «mensen», terwijl Ayaan de verstoteling is die beschikt over bijna bovenmenselijke krachten door haar «exotische» uiterlijk (ze is een «prinses» en een «pin-up» volgens kamerleden en columnisten), haar sterke vrouwelijkheid en haar intellectuele vermogen. Net zoals de mensen in X-Men bang zijn voor de X-Mannen lijken Nederlanders bang voor Ayaan, bang voor de Ander.

Deze politieke dimensie staat vooral centraal in de eerste twee X-Men-films uit 2000 en 2003, beide briljant geregisseerd door Bryan Singer. De eerste film draait om de hardvochtige senator Kelly, die met terugwerkende kracht een kopie van minister Verdonk lijkt. Kelly is volledig tegen de X-Mannen gekant. Hij wil hen nog het liefst allemaal het land uit zetten. Een mooie wending komt wanneer Kelly in de handen van Magneto valt, die hem vervolgens verandert in een mutant. Zo fuseert Kelly met diegene die hij haat; hij wordt één met de Ander. En dat lijkt dan de oplossing: wees als de Ander en neem zodoende de angst voor de Ander weg.

Een voetnoot: de film X-Men: The Last Stand van regisseur Brett Ratner is volledig mislukt, wegens special effects die geheel ongemotiveerd zijn; personages die gemaakt zijn van karton; een dun verhaal dat geen moment spannend wordt, en de afwezigheid van politieke relevantie. Het valt aan te raden deze film te mijden, en de eerste twee X-Men-films van Bryan Singer op dvd te bekijken. En, misschien nog het belangrijkste, de comic te lezen.

Te zien vanaf 25 mei_