Zonder messias geen verlossing

Natuurlijk was hij niet de Messias, en natuurlijk wisten de meesten van zijn aanhangers dat ook wel, maar toch is het jammer dat hij dood is. Rabbijn Menachem Mendel Schneersohn uit New York, de zevende Rebbe van Lubavich, stierf afgelopen zondag op de gezegende leeftijd van 92 jaar. Beweend door de vele tienduizenden aanhangers van zijn internationale Chabad- beweging.

Het is bijna een cliche dat die aanhang voor een deel bestond uit voormalige hippies die bij zijn mystieke chassidisme hun joodse wortels herondekten. Niet dat de Rebbe iets met New Age te maken had, verre van dat. Hij was een ouderwetse streng-orthodoxe leider, die zo veel mogelijk joden wilde redden uit de moderne seculiere wereld. Hij had een moeilijke boodschap, maar bracht hem met moderne middelen, zodat hij steeds meer volgelingen kreeg. En die riepen hem zelfs uit tot Masjiach, de verlosser.
Schneersohns dood leidde tot beschouwingen over zijn invloed op de Israelische politiek. Hij was inderdaad zo machtig dat hij de religieuze Agoeda-fractie in de Knesset kon voorschrijven hoe zij moest stemmen. De rabbijn was een verklaard tegenstander van de land-voor-vrede-optie en steunde de krachten die elke concessie jegens de PLO traineerden. Maar inmiddels is dit een achterhoedegevecht geworden.
Om de Israelische partijpolitiek gaat het ook niet. Met Schneersohn is een geestelijk leider verdwenen die veel joden een gevoel van verbondenheid met hun achtergrond verschafte, hoe getroubleerd de relatie met die achtergrond ook was. Zoals afvallige katholieken toch op eerste paasdag naar de RKK-uitzending van de pauselijke zegen kijken, hielden veel joden vanuit hun ooghoeken Schneersohn in de gaten. Je zou alle joodse intellectuelen de kost geven die ooit een bezoek aan het Newyorkse hoofdkwartier van de Rebbe brachten. Elke zondagmiddag kon iedereen in Brooklyn zijn zegen ontvangen, en de rijen stonden wekelijks tot aan het volgende huizenblok. De Rebbe-sleutelhangers en -placemats liepen uitstekend.
Schneersohn sloeg op zijn manier een brug tussen twee joodse werelden, de echte orthodoxie en de grote kring van vrijzinnige zoekers daaromheen. Over de zoekende intellectuelen hoeft niemand zich zorgen te maken, want die zoeken wel weer verder. Ook de vraag wie zijn opvolger wordt is niet van belang. Rabbijn Schneersohn had geen kinderen, dat wordt dus een langdurige interne kwestie.
Belangrijker is de toekomst van Chabad. Van Schneersohns volgelingen is het gedrag niet te voorspellen, maar naar hun huidige ontzetting te oordelen zullen zij zich terugtrekken in het bastion van de orthodoxie en zichzelf pijnigen met de vraag wat zij toch verkeerd hebben gedaan. Waarom is de Masjiach niet gekomen, nu de wereld zo om hem zit te springen?
In Israel, waar deze kwesties het leven van alledag beinvloeden, zullen de spanningen tussen orthodox en vrijzinnig toenemen. En omdat die verhouding vanwege de teruggave van een deel van de Westoever (bijbels land) toch al zo onder druk staat, kan worden verwacht dat de emoties deze zomer nog hoog zullen oplopen.