Zuid-Afrika moet nu verder

Zuid-Afrika heeft zijn vader verloren. Zelfs nadat Nelson Mandela zich in 2004 volledig uit de politiek had teruggetrokken, bleef zijn aanwezigheid voelbaar. Mandela was de wijze man die hoop, vertrouwen en optimisme uitstraalde. Hij kon streng zijn, maar was ook speels en charmant. Hij was het geweten van het land. Zondag wordt hij in Qunu begraven, en daarmee komt er een einde aan een tijdperk en moet Zuid-Afrika geheel op eigen benen staan.

Het klinkt cynisch, maar het overlijden van Mandela kwam niet op een ongunstig tijdstip. Het land zat verstrikt in negatief nieuws. Het handelstekort was tot een recordhoogte opgelopen. De bevolking van de provincie Gauteng, het economisch hart van Zuid-Afrika, kwam in opstand tegen het kostbare e-tol-systeem dat automobilisten dwingt om ook binnen de metropool Johannesburg-Pretoria tolgeld te betalen. De anc-alliantie dreigde in verschillende, elkaar bestrijdende facties uiteen te vallen. En dan was er de Nkandla-affaire, het schandaal rond de zo’n twintig miljoen euro kostende uitbreiding van de residentie van president Jacob Zuma in ruraal KwaZulu-Natal. Zuma zou het parlement hebben voorgelogen over de financiering van Nkandla.

Zuid-Afrika ondergaat nu het rouwproces, dat onvermijdelijk samengaat met bezinning. Waar stond Mandela voor en wat is er geworden van zijn droom die moest leiden tot een beter leven voor allemaal? Of in hardere termen: hoe komt het dat het anc is verworden tot een corrupte kliek die vooral eigen gewin nastreeft?

Hoe komt het dat het ANC is verworden tot een corrupte kliek die vooral eigen gewin nastreeft?

Er was niet één Mandela. Blanke Zuid-Afrikanen en het buitenland zien ’s lands eerste zwarte president graag als de vergevingsgezinde bijna-heilige die een rassenoorlog voorkwam en de gevreesde nationalisatie een halt toeriep. Maar er waren vele Mandela’s. De vurige Mandela van voor zijn arrestatie in 1962 was een heel andere dan de grijsaard die in 1990 na 27 jaar gevangenschap de onderhandelingen met president F.W. de Klerk aanging. En de charmante Madiba die zich graag met Bono, de Spice Girls en Bill Clinton liet fotograferen is een ander dan het staatshoofd dat een uiterst matige bestuurder bleek. Onder Mandela’s presidentschap begonnen de corruptie en de blinde loyaliteit aan het anc, die Zuid-Afrika nu verlammen.

Het post-Mandela-Zuid-Afrika staat voor een reusachtige taak. Na bijna twintig jaar democratie is de economische ongelijkheid, die nog steeds een belangrijke raciale component heeft, alleen maar groter geworden. De werkloosheid is toegenomen en de economische groei is nagenoeg tot stilstand gekomen.

De jonge aanhangers van Julius Malema’s Economic Freedom Fighters negeren ‘Mandela de verbroeder’ en onderstrepen zijn verleden als radicale leider van de anc-Jeugdliga en als commandant van de gewapende vleugel van het anc. Zij benen de herinnering uit van Mandela als revolutionair en vrijheidsstrijder. Een nog radicalere en net zo luide groep die met name op de universiteiten populair is ziet Mandela als de man die het land heeft verkocht aan blank kapitaal.

Midden volgend jaar zijn er weer algemene verkiezingen in Zuid-Afrika. De naam Nelson Mandela zal door alle partijen worden gebruikt. Waar het om gaat is dat het Mandela niet in een leeg icoon verandert, waar iedereen naar believen abstracte begrippen in dumpt, zonder aan het fundament van Mandela’s droom te raken: een beter leven voor iedereen in een veilige, solide, non-raciale, non-seksistische rechtsstaat die niet (meer) afhankelijk is van een persoon.