Zuiverende bommen

‘De westerse wereld weigert “zuiverheid” als ideaal te erkennen. Mensen moeten door elkaar kunnen leven. De moderne natie is multicultureel: dat is wat de Navo met een vuistslag heeft afgekondigd’, aldus Anil Ramdas in NRC Handelsblad van 19 april.

De ethische strekking die Ramdas de Navo-aanvallen meegeeft is verheven, mooi verwoord en onjuist. De indrukwekkende hoeveelheid moralisme waarmee Servië en de Navo elkaar om de oren slaan zal het wellicht hebben ondergesneeuwd, maar niemand vecht in Joegoslavië voor multiculturaliteit. Zeker de Verenigde Staten niet, die zich in Europa altijd al tegen etnische vermenging hebben verzet. Toen de Amerikaanse regering zich tijdens de Eerste Wereldoorlog voor het eerst mengde in de Europese machtspolitiek, moesten naast een groot leger vooral nieuwe ideeën de Europese beschaving redden van de roemloze zelfvernietiging in de Franse en Belgische modder. De oorlog was het gevolg van elitaire achterkamertjesdiplomatie en het knevelen van naar vrijheid snakkende volkeren, zo luidde de diagnose. Alles moest anders, te beginnen met de afbraak van die verfoeilijke multi-etnische rijken in Oost-Europa. ‘Als volkeren zelfbestuur bezitten, vervalt de grondreden voor oorlog’, hield Wilson in Versailles de Europeanen voor. Wilsons simpele idealen bleken wat moeilijker in praktijk te brengen dan hij achter zijn bureau in Washington had gedacht. 'Why didn’t you tell me about the Slovaks’, riep hij woedend tegen een adviseur, nadat de zoveelste delegatie was langsgekomen om hem op het bestaan van hun vrijheidminnende volk te wijzen. Na Wilsons mislukte missie leefden nauwelijks minder burgers onder buitenlands bestuur en op de kaart prijkten twee gloednieuwe multi-etnische staten: Joegoslavië en Tsjecho-Slowakije. Bij de intocht van de Duitse legers, twintig jaar later, vielen die prompt uit elkaar. En om te bewijzen dat het geen vergissing was, werd het nog eens overgedaan na de val van het communisme. In de loop van deze eeuw zijn de ideeën in Washington over zelfbeschikking onveranderd gebleven. Na de Tweede Wereldoorlog maakten de Verenigde Staten zich sterk voor dekolonisatie en kastijdden ze de Sovjetunie voor de 'slavernij’ van Oost-Europa. Maar na de Koude Oorlog leverde het recht op zelfbeschikking lastige problemen op. Zoals Bosnië: etnische scheiding zou een zwakke islamitische staat hebben gecreëerd, omsloten door een Groot-Kroatië en een Groot-Servië. Dat was ook voor de Verenigde Staten te veel van het goede en het zelfbeschikkingsideaal werd geofferd aan strategische logica. De kwestie-Kosovo appelleert veel meer dan Bosnië aan het Amerikaanse ideaal. In plaats van een werkelijk multiculturele samenleving, zoals de Bosnische, gaat het in Kosovo juist niet om een gemengd gebied: negentig procent van de bevolking is (was) Albanees. De Amerikanen zien het simpele patroon van een geknecht volk en een onderdrukker, en kiezen automatisch partij. Niet de geschonden multiculturaliteit van Joegoslavië maar de betrekkelijke etnische zuiverheid van Kosovo maken de VS zo gebeten op Milosevic. Door de Amerikaanse voortrekkersrol in de Navo en de verdeeldheid van de Europese landen is het herstel van de etnische homogeniteit van Kosovo in feite een hoofddoel van de Navo-aanvallen, verwoord in de eis dat alle vluchtelingen moeten terugkeren. En ook Servië en het UCK vechten voor een homogeen Kosovo. Het gaat, kortom, in Joegoslavië niet om multiculturalisme, maar om het behoud van etnische homogeniteit. En dat is wellicht onvermijdelijk, hoe cynisch dat ook klinkt. Want de basis van de problemen op de Balkan is dat de meerderheid van de bevolking niet wil leven in een multi-etnische staat. Multiculturaliteit op de Balkan kan alleen hardhandig worden afgedwongen, zoals onder Tito. Vrijheid wordt op de Balkan uiteindelijk steeds gebruikt voor het streven naar etnische zelfbeschikking. Bosnië bewijst dat opnieuw, waar sinds de invoering van de democratie langs etnische lijnen wordt gestemd en het een kwestie van tijd lijkt voor het land uiteenvalt. Afdwingen van multiculturaliteit op de Balkan betekent de creatie van zwakke, instabiele staten. Het dilemma van de Balkan is de keuze tussen afgedwongen multiculturaliteit of verdeling langs etnische lijnen. En tussen die twee kwaden wordt sinds de Koude Oorlog ondubbelzinnig gekozen, ook door de Navo.