DVD

ZWARTE AAP

DVD Burn! (Queimada)

In zijn beroemde kritiek op Joseph Conrads Heart of Darkness (1902) focust de Nigeriaanse auteur en essayist Chinua Achebe op de wijze waarop de Afrikaan in de roman als ‘menselijke factor’ wordt geëlimineerd. Het draait allemaal om de dolende Europeaan die Afrika binnenkomt, zegt Achebe, om Afrika als metafysisch slagveld dat gespeend is van herkenbare menselijkheid. Achebe: ‘Ziet niemand dan de bespottelijke en perverse arrogantie hiervan? Dit is een roman die de ontmenselijking van Afrika en van een deel van het menselijke ras viert. Is dit nu een groot kunstwerk?’ Marlon Brando speelt de rol van dolende Europeaan in Burn!, Gillo Pontecorvo’s (Italië, 1919-2006) meesterwerk over kolonialisme en slavernij. Dat is ironisch, want Brando zou later de beste acteerprestatie van zijn carrière leveren door juist Conrads Kurtz te spelen, nu voor de lens van Francis Ford Coppola in Apocalypse Now (1979). Burn! stamt uit 1969, maar is nog altijd actueel door geïmpliceerde thema’s als globalisering, Realpolitik en de dubieuze rol van veiligheidsdiensten als de cia in ontwikkelingslanden waar het Westen economische belangen heeft. Brando speelt Sir William, een Britse agent die rond 1800 op een denkbeeldig Antilliaans eiland, eigendom van Portugal, een slavenopstand orkestreert. Sir William heeft een dubbele opdracht: bevrijd de slaven, maar zorg ervoor dat de suikerhandel in Engelse handen blijft. Als stroman kiest hij de slaaf José Dolores (gespeeld door Evaristo Márquez, een gelegenheidsacteur die echt op een suikerplantage heeft gewerkt). José Dolores neemt zijn rol als revolutionair leider echter serieus, en leidt – tot afgrijzen van Sir William – echt een bloedige slavenopstand. Hun complexe relatie bepaalt de film.



Sir William is een herbewerking van én een vooruitblik op Conrads Kurtz: in het eerste geval doordat hij (Sir William) een archetypische Europeaan in een koloniale setting is, en net als Kurtz ten onder gaat aan morele corruptie (hij noemt zijn vriend José op een gegeven moment ‘you black ape’), en in het tweede geval doordat veel van Brando’s Sir William later is terug te vinden in Coppola’s Kurtz. Zo laat Brando zien dat essayist Achebe gelijk heeft in zijn lezing van de dolende Europese koloniaal en diens psychologische desintegratie. Maar valt Achebe’s kritiek op Conrad te transplanteren op Burn!? En op Pontecorvo?

Gillo Pontecorvo vocht tijdens de oorlog samen met de partizanen en bleef zijn leven lang het marxistische gedachtegoed aanhangen. Hij werd beroemd door zijn film Battle for Algiers (1965) waarin hij de Algerijnse opstand rauw in beeld bracht. Burn! daarentegen was een commerciële flop. Dat is onbegrijpelijk, want het werk biedt een intense kijkervaring. Brando lijkt volledig losgeslagen, en dat komt de film ten goede. Zijn Engelse accent is belachelijk, maar paradoxaal genoeg ook perfect: door dat overdreven acteren wordt de koloniaal Sir William een karikatuur die verder en verder uit het verhaal valt. En als Achebe gelijk heeft, dan doet Pontecorvo precies het tegenovergestelde van Conrad. Want Pontecorvo’s revolutionair José Dolores is een volledig ontwikkeld personage dat in het midden van de vertelling staat. Hiervan getuigt zijn weigering wanneer Sir William hem wil redden. ‘Vrijheid kan je niet worden aangereikt’, zegt Dolores. ‘Vrijheid moet je zelf grijpen.’

Gillo Pontecorvo, Burn!