Zwarte oktober

HET IS BIJLTJESDAG op de Amsterdamse beursvloer. Nog maar net had premier Wim Kok zijn gal gespuwd over ‘exhibitionistische zelfverrijking’ aan Beursplein 5 of het onverschrokken Amsterdamse aanklagersduo Teeven en Witteveen trok er aan het hoofd van tweehonderd man politie, fiscalisten en accountants op uit om bij nacht en ontij de fine fleur van de Amsterdamse effectenhandel van het bed te lichten.

De actie werd ‘Operatie Clickfonds’ gedoopt. De verdenkingen zijn zwaar: misbruik van voorkennis, oplichting, valsheid in geschrifte, heling, belastingfraude, omkoping en deelname aan een criminele organisatie. Computers en administratie van wereldvermaarde kantoren als Leemhuis & Van Loon, NIB Securities (voorheen Strating & Co), Van Meer James Capel, en Gestion verdwenen in de busjes van de Fiod.
Als eerste ging directeur Han Vermeulen van bureau Leemhuis & Van Loon achter de tralies. Vermeulen werd in 1989 door de ganse beurs nog uitgeroepen tot 'handelaar van het jaar’. Hij staat bekend als een royale werkgever en onderhandelingspartner, die zijn relaties zonder morren trakteert op copieuze diners, champagne, een lijntje Boliviaans neuspoeder en een strippenkaart voor Yab Yum. Met zijn mulo-diploma op zak toog hij in de jaren zestig als leerling naar het effectenwezen, om er nu, 53 jaar oud, een gigantisch imperium van relaties op na te houden. Vermeulen is een beursdier pur sang, die in een kantoortje niet groter dan een zwembadhokje aan de rand van de beursvloer een geweldig fortuin bij elkaar telefoneerde.
In de jaren zeventig was hij mede-oprichter van de firma Strating & Co, samen met Adri Strating, nu zijn medeverdachte. Later kwam Vermeulen terecht bij Van Meer James Capel, dochteronderneming van de Hong Kong Shanghai Banking Corporation (HSBC), een van de grootste banken van Azië. Na klachten over geheime rekeningen waarachter zich schimmige figuren schuilhielden, stapte Vermeulen in 1991 op bij Van Meer James Capel. Dit belette hem niet om de draad weer op te pakken bij Leemhuis & Van Loon, waar Vermeulen veertig procent van de aandelen in bezit heeft. Hij stond overigens net op het punt om met zijn bureau in zee te gaan met de familie Fentener van Vlissingen (met een geschat bezit van 7.660.000.000 gulden met stip de rijkste familie van Nederland), toen hij door Justitie in de kladden werd gegrepen.
DE ANDERE HOOFDVERDACHTE is Adri Strating, samen met Vermeulen groot geworden in de arena van de beurs, maar nu grootbelegger, tronend over zijn nieuwe bureau Gestion, slechts toegankelijk voor een select gezelschap van groten der aarde. Met een persoonlijk vermogen van naar schatting 230 miljoen gulden en tien procent aandelen van Koninklijke Bijenkorf Beheer werd Strating door zakenblad Quote onlangs nog genoemd als nummer 66 op een lijst van vijfhonderd rijkste Nederlanders.
Strating is een sportieve geest: begin jaren negentig haalde hij hoogstpersoonlijk het noodlijdende Ajax uit een diep financieel dal. Het idee van de Arena is van Strating. Hij kocht er als eerste een skybox of wat. Strating is ook een fervent paardenliefhebber. Hij is eigenaar van een wereldkampioen arabier, en sponsort ook nog onze Olympische amazone Anke van Grunsven. Strating, zestig jaar oud, verplaatst zich in een sneeuwwitte Jaguar en baarde in zijn woonplaats Vinkeveen het nodige opzien door een gigantisch standbeeld van een witte olifant te plaatsen bij zijn rustiek gelegen villa.
Qua geld was wit echter niet Stratings favoriete kleur. Justitie beschuldigt hem nu van heling, oplichting, valsheid in geschrifte en lidmaatschap van een criminele organisatie (artikel 140). Begin jaren negentig was Strating nog de gangmaker van de Courtier-groep, een gezelschap topbeleggers die voor aardschokken dreigde te gaan zorgen in de vermogensverhoudingen van Nederland en omstreken. Binnen Courtier, dat nog eens een gooi deed naar de Rotterdamse gigant Van Ommeren (waarde één miljard), werkte Strating samen met illustere multimiljonairs als havenbaron W. Cordia, whizzkid Willem Smit, ex-directeur W. de Ridder van het Centraal Planbureau, en F. Salomonson, tot voor kort bekend als huisadvocaat van Beatrix en Claus.
JUSTITIE beschouwt Vermeulen en Strating kennelijk als de hoofdrolspelers in een netwerk dat de Amsterdamse effectenbeurs heeft veranderd in een goed geoliede witwasmachine ten behoeve van reeds befaamde drugsbaronnen als wijlen Klaas B., Etienne U., Charles Z. en John 'De Hakkelaar’ V. Binnen dat netwerk werden kapitaalstromen moeiteloos vermeerderd met superwinsten uit gemanipuleerde koersen - met dank aan diverse pensioenfondsen - en schrok men ook niet terug voor de nodige smeermiddelen en chantage.
Maar Teeven en Witteveen kijken verder dan deze twee alleen. Ook directeur Dirk de G. van de ESC Effectenbank, superinvesteerder Eddie S. van Financial Trading & Consultancy, en hoofd beleggingen F.H. van het Philips Pensioenfonds gingen hen na richting cachot. Bestuursvoorzitter Theo van K. van Holland Casino, betrapt met 1,75 miljoen zwart geld op een geheime rekening, dook onder.
Andere hotshots van de hoofdstedelijke haute finance namen het zekere voor het onzekere en traden al af voordat ze in staat van beschuldiging konden worden gesteld. Zo legde eerder deze week directeur Hans Pontier van effectenbank Bangert-Pontier alle functies neer. Pontier is nota bene vice-voorzitter van Amsterdam Exchance, zoals het drastisch gemoderniseerde beurswezen van Amsterdam zich tegenwoordig noemt.
ER HEERST ANGST en walging op de Amsterdamse beursvloer. Angst voor wie er straks voor de bijl gaat. En walging over de inderdaad niet misselijke excessen die boven zijn komen drijven, en over de padvindersmentaliiteit van Justitie, die in haar morele offensief op de effectenhandel nu opeens als onwettig aanprijst wat decennia de gewoonste zaak van de wereld werd gevonden.
De justitiële actie komt op een moment dat een groot deel van de beursbevolking nog aan het bijkomen is van de daverende val die de koersen op de indexen doormaakten. Er was mondiale paniek, zowel in New York, Hong Kong als in Amsterdam, en er moesten vele sussende woorden van Bill Clinton en stopzettingen van de handel bij komen voordat de harten weer een beetje op normale snelheid kwamen. Even werd gevreesd voor een nieuwe zwarte oktober, maar dan nog erger. Misschien was dit wel de voorbode van een val naar de apocalyptische diepten van eind jaren twintig, toen de internationale economie als gevolg van overspeculatie in elkaar donderde. Steeds meer ingewijden in het effectenspel begonnen zich te realiseren dat er nauwelijks meer een systeem te ontwaren valt in de waanzin van de handel in aandelen, de puts en calls. Deze week nog verspeelde meestermanipulator George Soros vier miljard dollar op de Aziatische markt. In zo'n toestand is niemand meer veilig. Vandaar dat de zenuwen al tot het uiterste waren gespannen. Met de op 24 oktober begonnen reeks invallen en huiszoekingen wordt de sfeer er niet beter op.
DE GRAMSCHAP van de ingewijden richt zich in eerste instantie op prof. dr. Arnold Heertje, de bekende 'volkseconoom’ van de Universitieit van Amsterdam. In De Telegraaf en de Volkskrant wordt Heertje keer op keer genoemd als de man die Han Vermeulen zou hebben 'verlinkt’ bij Justitie. Ooit waren Heertje en Vermeulen partners. Op symposia in Hotel De L'Europe gaf Heertje lezingen, terwijl Vermeulen er zijn klantenkring verder uitbouwde. Ook had Heertje effectenrekeningen lopen bij Vermeulens kantoor Leemhuis & Van Loon en trad hij er op adviseur.
In 1995 brak Heertje echter met Vermeulen, en van die tijd stammen volgens het Openbaar Ministerie ook de eerste verklaringen van een geheimzinnige deep throat die Teeven en Witteveen op het spoor had gezet van de onverkwikkelijkheden op de beursvloer. Justitie weigert iedere mededeling te doen over deze mysterieuze kroongetuige, maar de incrowd van financieel Amsterdam is er bij hoog en laag van overtuigt dat dit Heertje zou zijn.
Heertje zelf hield zich zondag voor de NOS-camera zeer gedeisd, maar uit zijn optreden kon toch worden gedistilleerd dat hij op zijn minst iets met de zaak te maken heeft. Helaas volhardt de volkseconoom ook tegenover De Groene in een hardnekkig stilzwijgen: 'Alles wat ik erover zeg, is in dit stadium verkeerd.’ Waarbij het dus maar gissen blijft of het inderdaad Heertje is die het Openbaar Ministerie souffleert bij zijn spectaculaire zuiveringsactie, en zo ja, wat dan zijn motieven zouden zijn.
Curieus detail is dat er in 1995, op het hoogtepunt van de IRT-affaire, wel ineens allerlei documenten in de Amsterdamse onderwereld circuleerden waaruit bleek hoezeer Heertje financieel gemoeid was bij Leemhuis & Van Loon. Allerlei effectenpapieren van Heertje bleken te koop. Later volgde het weliswaar nooit hard gemaakte maar wel aanhoudende gerucht dat Heertje het op Vermeulen gemunt zou hebben omdat deze geld van hem zou hebben kwijtgemaakt. Genoemd wordt een bedrag van 3,5 ton. Heertje: 'Zo veel geld heb ik niet eens.’
HOEWEL JUSTITIE eerder verklaarde dat de groep die men op het oog heeft beperkt is (gesproken werd van twintig man), voelt onderhand niemand zich meer veilig op en rond het Beursplein. Op een symposium van superadviseur Rienk Kamer in de Prins Willem Alexander Hal van het Congrescentrum in Den Haag circuleerden verleden week vrijdag bittere grappen onder de pakweg tweeduizend aanwezigen. 'Gelukkig, jij bent er nog’, monkelden de aanwezige handelaren tegen elkaar. Kamer zelf, die de trouwe kudde afnemers van zijn beleggerstips onlangs nog blij verraste met een staaltje van spontane voorkennis over een aanstaande fusie tussen Elsevier en Kluwer (in het vliegtuig pikte hij een flard van een conversatie tussen betrokkenen op), deed er ook nog wat galgenhumor bij door op te merken dat de bescherming van de identiteit van verdachten in strafzaken er niet beter op is geworden: 'Tegenwoordig hoef je alleen nog maar te zeggen: dat is nummer zoveel op de Quote-lijst.’
De paarse overval komt pal nadat het toezicht op het beurswezen uit handen is genomen van het beursbestuur zelf. Tot voor kort was 'zelfregulering’ het toverwoord. Pas eind jaren tachtig kwam er enige aandrang van minister Hirsch Ballin van Justitie om de boeken ook voor derden te openen. Het was de tijd dat de eerste verhalen begonnen te circuleren over internationale misdaadsyndicaten, vaak van Italiaanse makelij, die op zoek waren naar paketten makkelijk te verhandelen waardepapieren. Voorzitter baron van Ittersum van de Amsterdamse beurs verzekerde keer op keer dat alles top was wat betreft ethiek en controle daarop.
In 1992 kwam er dan eindelijk een nieuwe wet op het toezicht van het effectenverkeer, maar daarbij bleef de veelgeroemde zelfregulering intact. De eerste grote affaires met misbruik van voorkennis begonnen toen al op te spreken: het kantoor Nusse Brink raakte in de problemen, alsmede grootondernemer Joep van den Nieuwenhuyzen. Het bleken de eerste voorzichtige stapjes van Justitie naar iets groters. Maar dat kon pas nadat de beurswereld werd afgehaald van de zelfcontrole, die in de regel toch vooral op zelfbescherming bleek neer te komen.
Dat gebeurde in 1995, toen er op instigatie van Europa veel zwaarder toezicht kwam. Er werd een onafhankelijke Stichting Toezicht Effectenverkeer (STE) opgericht, waarvan de vijf bestuursleden werden benoemd door de minister van Financiën. Als voorzitter fungeert nu F. Loudon, van bankier Mees Pierson. De STE ambieert uit te groeien tot een groot orgaan, maar met de huidige twintig man personeel kan men nog niet veel aanvangen. Vandaar dat de STE ook schreeuwt om meer mensen en bevoegdheden.
HET LIJKT ER echter sterk op dat Justitie - onder druk van een steeds ongeduldiger Tweede Kamer - dit niet meer heeft willen afwachten. Terecht, want de 'exhibitionistische zelfverrijking’ waar de steeds meer als detective Dick Bos pratende Kok het over had, loopt inderdaad de spuigaten uit. In een land als Nederland, een land dat meer verdient met beleggen dan met werk, zijn de verleidingen gigantisch geworden.
Charles Schwietert, tegenwoordig opererend bij het Instituut voor Communicatie Research, onderzocht onlangs het imago van de Amsterdamse beurs door een enquête te houden onder betrokkenen, zowel binnenlandse beleggers als buitenlandse financiële instellingen. De resultaten waren alarmerend. Veertig procent van de ondervraagden stelde dat er structureel iets mis is op de Amsterdamse beurs. Schwietert: 'De affaire-Leemhuis & Van Loon wordt gezien als het topje van de ijsberg.’
Schwietert maakte ook nog melding van 'een non-communicatief incrowdsfeertje’ dat het klimaat danig zou verzieken. In ieder geval is met de invallen van Justitie aan dat incrowdgevoel een eind gekomen.