Zwerven door Dublin

James Joyce
Ulysses
(vert. P. Claes en M. Nys)
De Bezige Bij, € 29,90

In de zomer van 1970 kocht ik het boek, op Charing Cross Station in Londen. Tussen de andere kleurige boeken viel het op: witte letters tegen een zwarte achtergrond. Vijftig pence voor 760 bladzijden. Ik begon te lezen («Stately plump Buck Mulligan…»). Meteen raakte ik gefascineerd door een intens taalspel, humoristisch en ernstig tegelijkertijd, dat nieuw voor mij was. Zeventien was ik, heerlijk blanco, een onbeschreven blad. De jaren daarop sleepte ik het boek overal mee naartoe, tot en met het Griekse eiland Chios.

Sinds 1970 lees ik elk jaar weer (in) Ulysses van de Ierse meester, niet alleen op 16 en 17 juni. Zwerven door Dublin, de omphalos van de wereld. De roman wekt steeds weer een euforische stemming bij me op. James Joyce laat zien hoe rekbaar, plooibaar en labyrintisch taal kan zijn. In het begin van Ulysses zegt de onderwijzer Mr. Deasy tegen Stephen Dedalus («die gekke naam van je, een oude Griek!») dat de Ieren weliswaar een vrijgevig volk zijn, maar dat ze de rechtvaardigheid niet moeten vergeten. «Ik ben bang voor die grote woorden, zei Stephen, die ons zo ongelukkig maken.» Die opmerking belet meester Deasy niet om nog grotere woorden te gebruiken: Engeland is in handen van de joden, die hun systematische sloopwerk in de geldwereld en in de pers verrichten en de levenskracht van het land ondermijnen. «Is een handelaar, zei Stephen, niet iemand die voordelig koopt en duur verkoopt, jood of geen jood?»

Leopold Bloom is de hoofdfiguur in Ulysses, een wandelende jood van Hongaarse komaf die uitgroeit tot een vaderfiguur voor Stephen. Beiden zijn ontwortelden, taalgevoeligen, hartstochtelijke zwervers in gedachten en in de Dublinse straten, bewuste ballingen. Leopold zal bij zijn ontrouwe vrouw blijven. Stephen wil het puriteins-roomse Ierland ontvluchten, net zoals James Joyce op 13 oktober 1904. Stephen en Joyce verlieten familie, kerk en land en gaven zich aan de vrije woordkunst, in de wetenschap dat zij net als Icarus zouden kunnen neerstorten. Dat deden ze niet. Het was een besluit dat nog steeds vele lezers gelukkig maakt, en niet alleen op 16 juni, Bloomsday. Joyce? Rejoice!